Varlık felsefesinin (ontoloji) konusu; temel kavramlar (varlık, yokluk, oluş, töz, madde, idea, görünüş, gerçeklik, nitelik); varlığın var olup olmadığı problemi (nihilizm – Gorgias; varlığın var olduğunu savunanlar); varlığın ne olduğu problemi: idealizm (Platon, İbn Sina, Hegel), materyalizm (Demokritos, Hobbes, La Mettrie, Marx), düalizm (Descartes), oluşçuluk (Herakleitos), fenomenoloji (Husserl).
Varlık felsefesinin konusu ve kavramları
Varlık felsefesi (ontoloji): Var olanı, var olması bakımından inceler: “Gerçekten var olan nedir?”, “Varlığın temelinde ne vardır?”
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Varlık | Var olan her şey |
| Yokluk | Varlığın olmaması |
| Oluş | Sürekli değişim, dönüşüm |
| Töz | Var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan, değişen niteliklerin altında kalıcı olan |
| Madde | Uzayda yer kaplayan, duyularla algılanan |
| İdea | Platon’da değişmeyen, kalıcı, gerçek varlık (düşünceyle kavranan) |
| Görünüş – Gerçeklik | Duyularla algılanan ile asıl var olan arasındaki ayrım |
Varlığın var olup olmadığı
Nihilizm: Varlığın var olmadığını ya da bilinemeyeceğini savunur.
- Gorgias (sofist): “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bile bilinemezdi; bilinseydi bile başkasına aktarılamazdı.”
Varlığın var olduğunu savunanlar: Filozofların büyük çoğunluğu
- Descartes: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” → Düşünen benin varlığından kuşku duyulamaz.
- Farabi, İbn Sina: Varlığı zorunlu (Tanrı) ve mümkün (diğer her şey) varlık olarak ayırır.
- Gerçekçi (realist) görüş: Varlık, onu algılayan zihinden bağımsız olarak vardır.
Varlığın ne olduğu
| Görüş | Varlığın özü | Temsilciler |
|---|---|---|
| İdealizm | Düşünce, idea, ruh | Platon (idealar dünyası), İbn Sina, Hegel (mutlak tin) |
| Materyalizm | Madde | Demokritos (atomlar), Hobbes (cisimler), La Mettrie, Marx (diyalektik materyalizm) |
| Düalizm | Madde + düşünce (ruh) | Descartes: yer kaplayan töz ve düşünen töz |
| Oluşçuluk | Sürekli değişim | Herakleitos: “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz.” |
| Fenomenoloji | Bilince görünen öz | Husserl: “Şeylerin kendisine dönmek” |
Platon’un mağara benzetmesi: Mağaradaki insanlar duvardaki gölgeleri gerçek sanır; gerçek, mağaranın dışındaki güneş aydınlığındaki dünyadır → Duyularla algılanan dünya görünüş, idealar dünyası gerçekliktir.
Kavramlar
- ontoloji
- varlık felsefesi
- töz
- kendi başına var olan
- idealizm
- varlığın özünü düşünce sayan görüş
- materyalizm
- varlığın özünü madde sayan görüş
- nihilizm
- varlığı reddeden görüş
- Ontoloji: var olanı var olması bakımından inceler
- Töz: kendi başına var olan, kalıcı
- Gorgias: nihilizm (hiçbir şey yoktur)
- Descartes: Düşünüyorum, öyleyse varım
- İdealizm idea/ruh; materyalizm madde; düalizm ikisi
- Herakleitos oluş; Husserl fenomenoloji
Örnek soru ve çözümü
Venn şemasına göre düalizmin diğer iki görüşten farkı nedir? Descartes örneğiyle açıklayınız.
Düalizm, varlığın özünü yalnız madde ya da yalnız düşünce olarak değil, ikisini birlikte kabul eder. Descartes’a göre iki ayrı töz vardır: yer kaplayan (madde, beden) ve düşünen (ruh, zihin).
Çözümlü örnekler
1. “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz.” sözü hangi görüşe aittir? Kolay
ÇözümHerakleitos’un oluşçuluk görüşüne.
2. Platon’un mağara benzetmesinde gölgeler neyi temsil eder? Orta
ÇözümDuyularla algılanan, değişen ve geçici görünüş dünyasını; asıl gerçeklik ise idealar dünyasıdır.
3. Materyalizm ile idealizmin “zihin nedir?” sorusuna vereceği cevapları karşılaştırınız. Zor
ÇözümMateryalizme göre zihin maddenin (beynin) bir ürünüdür; idealizme göre ise zihin/ruh asıl gerçekliktir, madde ya onun görünüşüdür ya da ona bağlıdır.
Sık yapılan hatalar
- İdealizmi günlük dildeki “ideal sahibi olmak” anlamında sanmak.
- Düalizmi tek tözcü sanmak.
- Gorgias’ı varlığı kabul eden filozoflar arasında saymak.
Biliyor muydun?
Descartes “Düşünüyorum, öyleyse varım” sonucuna, her şeyden şüphe etmeye karar verdikten sonra ulaştı: Şüphe ettiğini bile düşündüğü için düşünen bir varlık olduğundan emin oldu!