12. Sınıf konu anlatımları

Üstel fonksiyonun tanımı (f(x) = aˣ, a > 0, a ≠ 1) ve taban şartının nedeni; üstel fonksiyonun grafiği ve özellikleri (tanım ve görüntü kümesi, (0, 1) noktası, artanlık-azalanlık, yatay asimptot, birebir ve örtenlik); y = aˣ ile y = (1/a)ˣ grafiklerinin simetrisi; üslü ifadelerin karşılaştırılması; e sayısı ve (1 + 1/n)ⁿ; üstel büyüme (nüfus, bakteri, bileşik faiz) ve üstel azalma (radyoaktif bozunma, yarı ömür) modelleri.

Logaritmanın tanımı (y = logₐ x ⇔ aʸ = x) ve üstel fonksiyonun tersi olarak logaritma fonksiyonu; taban ve tanım kümesi şartları; onluk logaritma (log x) ve doğal logaritma (ln x); logaritma fonksiyonunun grafiği ve özellikleri; logaritmanın özellikleri (çarpım, bölüm, üs, taban değiştirme kuralları); logaritmayla basamak sayısı bulma; gerçek hayatta logaritma: Richter ölçeği, pH, desibel; John Napier ve logaritmanın tarihi.

Üstel denklemler: tabanları eşitleme, değişken değiştirme, logaritma alma; logaritmik denklemler: tanımdan üstel biçime geçme, logaritma özellikleriyle tek logaritmada toplama, değişken değiştirme ve tanım kümesi kontrolü; üstel ve logaritmik eşitsizlikler (taban 1’den büyükse eşitsizlik yönünün korunması, 0 ile 1 arasında ise değişmesi; tanım kümesiyle kesiştirme); faiz, nüfus ve yarı ömür problemlerinde süre bulma.

Dizinin tanımı (pozitif tam sayılardan gerçek sayılara fonksiyon), genel terim ve terimler; bir ifadenin dizi belirtip belirtmediği; sonlu ve sonsuz diziler, sabit dizi, eşit diziler; monoton (artan-azalan) diziler; indirgemeli (rekürsif) diziler ve Fibonacci dizisi, altın oran; aritmetik dizi: ortak fark, genel terim, iki terim arasındaki ilişki, orta terim özelliği, ilk n terim toplamı ve gerçek hayat problemleri.

Geometrik dizinin tanımı ve ortak oranı; genel terim formülü ve iki terim arasındaki ilişki; orta terim (geometrik ortalama) özelliği; geometrik dizinin ilk n terim toplamı; satranç tahtası problemi; |r| < 1 iken terimlerin sıfıra yaklaşması; aritmetik ve geometrik dizilerin karşılaştırılması; maaş artışı, zıplayan top, ilaç dozu, nüfus gibi gerçek hayat problemlerinin dizilerle modellenmesi.

İki açının toplamının ve farkının sinüs, kosinüs ve tanjantı; formüllerin birim çember ve uzaklık formülüyle elde edilişi; 15°, 75°, 105° gibi açıların trigonometrik değerleri; iki kat açı formülleri (sin 2a, cos 2a’nın üç biçimi, tan 2a); yarım açı ilişkileri (cos²a = (1 + cos 2a)/2); dik üçgen bilgisiyle formül uygulamaları ve trigonometrik ifadeleri sadeleştirme.

Temel trigonometrik denklemler: sin x = a, cos x = a, tan x = a, cot x = a ve genel çözümleri (periyot k · 2π, tan ve cot için k · π); belirli bir aralıktaki köklerin bulunması; birim çember ve grafik yardımıyla çözüm; ikinci dereceden trigonometrik denklemler (değişken değiştirme), iki kat açı formülleriyle denklem çözme, çarpanlara ayırma; çözüm kümesinin sınır kontrolü.

Limit kavramı (x bir a değerine yaklaşırken f(x)’in yaklaştığı değer), soldan ve sağdan limit, limitin var olma şartı; grafik ve tablo üzerinden limit; limit özellikleri (toplam, fark, çarpım, bölüm, sabitle çarpım); polinom ve rasyonel fonksiyonlarda limit; 0/0 belirsizliği ve çarpanlara ayırma, eşlenik ile çarpma; parçalı ve mutlak değerli fonksiyonlarda limit; süreklilik şartları, süreksizlik türleri ve sürekli fonksiyonların özellikleri.

Ortalama değişim hızı ve kesen doğrusunun eğimi; anlık değişim oranı ve teğet doğrusunun eğimi; türevin limit ile tanımı f′(a) = lim(h→0) [f(a + h) − f(a)] / h; türevin fiziksel anlamı (konum → hız → ivme); soldan ve sağdan türev, türevlenebilirlik ile süreklilik ilişkisi (köşe ve sivri noktalarda türevin olmaması); teğet ve normal doğrusu denklemleri.

Sabit fonksiyonun ve xⁿ’nin türevi; sabitle çarpım, toplam ve fark kuralları; çarpım kuralı (f · g)′ = f′g + fg′; bölüm kuralı (f/g)′ = (f′g − fg′)/g²; bileşke fonksiyonun türevi (zincir kuralı); köklü ifadelerin türevi; trigonometrik, üstel ve logaritmik fonksiyonların temel türevleri; ikinci ve daha yüksek mertebeden türevler; teğet eğimi problemleri.

Türevin işaretiyle artan ve azalan aralıkların bulunması; kritik noktalar; birinci türev testiyle yerel maksimum ve minimum; kapalı aralıkta mutlak (global) ekstremum değerleri; ikinci türev ve eğrinin konkavlığı (çukurluk yönü), büküm noktası; fonksiyon grafiği çizimi; maksimum-minimum (optimizasyon) problemleri: alan, hacim, maliyet ve kâr.

İntegral kavramı ve türevin tersi olarak ilkel (ters türev) fonksiyon; integral sabiti C; belirsiz integralin özellikleri; temel integral kuralları (∫xⁿ dx, ∫k dx, sabitle çarpım, toplam-fark); ∫(1/x) dx, ∫eˣ dx, ∫sin x dx, ∫cos x dx; değişken değiştirme yöntemi; başlangıç koşuluyla integral sabitinin bulunması; hızdan konuma, eğimden eğriye geçiş problemleri.

Eğri altındaki alanın dikdörtgenlerle yaklaşık hesaplanması (Riemann toplamı; alt ve üst toplam, sol ve sağ uç); belirli integralin tanımı ve gösterimi; integral hesabın temel teoremi ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a); belirli integralin özellikleri (sınırların yer değiştirmesi, aralığın bölünmesi, toplam ve sabitle çarpım); fonksiyon grafiği ile x ekseni arasındaki alan (eğri eksenin altındaysa işaret); iki eğri arasındaki alan; hız-zaman grafiğinden yol hesabı.

İkincil veri kaynakları, serpme (saçılım) grafiği, korelasyon yönü ve gücü, nedensellik ile ilişki farkı.

Dönüşüm kavramı ve izometri (uzunluk ve açıyı koruyan dönüşümler); öteleme (x, y) → (x + a, y + b); eksenlere, orijine, y = x ve y = −x doğrularına, x = a ve y = b doğrularına göre yansıma; orijin etrafında 90°, 180°, 270° ve θ açılı dönme; nokta etrafında dönme; ardışık dönüşümler ve bileşke; fonksiyon grafiklerinde öteleme ve yansıma: y = f(x) + k, y = f(x − a), y = −f(x), y = f(−x), y = k · f(x); dönüşümlerin sanat ve tasarımda kullanımı.

Merkezi ve yarıçapı verilen çemberin denklemi (x − a)² + (y − b)² = r²; merkezil çember x² + y² = r²; eksenlere teğet çemberler; çemberin genel denklemi x² + y² + Dx + Ey + F = 0, merkez ve yarıçapın bulunması, çember belirtme şartı (D² + E² − 4F > 0); bir noktanın çembere göre konumu; doğru ile çemberin birbirine göre durumları (uzaklık ve diskriminant ile); çembere bir noktasından çizilen teğetin denklemi; iki çemberin birbirine göre durumları.

Katı cisim kavramı, yüz, ayrıt ve köşe; Euler bağıntısı (K − A + Y = 2); dik prizmalar: küp, dikdörtgenler prizması, üçgen ve çokgen prizmalar; yüzey alanı (2 · taban alanı + yanal alan) ve hacim (taban alanı × yükseklik); cisim köşegeni; açınım; piramitler: kare ve üçgen dik piramit, yanal yüz yüksekliği (apotem), yüzey alanı ve hacim (1/3 · taban alanı × yükseklik); düzgün dörtyüzlü; gerçek hayat problemleri (depo, akvaryum, çatı).

Dönel cisimler; dik dairesel silindir: açınımı, yanal alan (2πrh), yüzey alanı (2πr² + 2πrh) ve hacim (πr²h); dik dairesel koni: ana doğru ℓ, ℓ² = r² + h², açınım (daire dilimi), yanal alan (πrℓ), yüzey alanı ve hacim ((1/3)πr²h); küre: yüzey alanı (4πr²) ve hacim ((4/3)πr³); yarım küre; Arşimet’in küre-silindir ilişkisi; cisimlerin birbirine dönüştürülmesi (eritip yeniden dökme) ve kap doldurma problemleri.

Düzgün çembersel hareketin tanımı; periyot, frekans, çizgisel hız ve açısal hız; hızın yönünün sürekli değişmesi ve merkezcil ivme; merkezcil kuvvet ve bağlı olduğu değişkenler (kütle, hız, yarıçap); merkezcil kuvveti sağlayan kuvvetler (ip gerilmesi, sürtünme, kütle çekimi, normal kuvvet); yatay ve düşey düzlemde çembersel hareket analizi; araçların virajlarda emniyetli dönüş şartları (düz ve eğimli yol), merkezkaç etkisinin eylemsizlikle açıklanması.

Öteleme ve dönme hareketi; dönerek öteleme (kaymadan yuvarlanma, v = ω · r); eylemsizlik momenti ve kütle dağılımıyla ilişkisi (noktasal kütle, halka, disk, küre); dönme kinetik enerjisi ½ I ω² ve dönerek öteleme yapan cismin toplam kinetik enerjisi; eğik düzlemden yuvarlanan cisimlerin yarışı; açısal momentum L = I · ω = m · v · r, vektörel yönü (sağ el kuralı); tork ve açısal ivme ilişkisi; açısal momentumun korunumu ve örnekleri (buz patencisi, dalgıç, nötron yıldızları, Kepler’in alanlar yasası).

Newton’un evrensel kütle çekim yasası F = G · m₁ · m₂ / d², evrensel çekim sabiti G ve Cavendish deneyi; kütle çekim ivmesi g = G · M / R² ve yükseklikle, gezegenin kütlesi ve yarıçapıyla değişimi; ağırlıksızlık ve serbest düşme; kütle çekim potansiyel enerjisi Eₚ = −G · M · m / r; yörünge hızı ve kurtulma hızı; gök cisimlerinin hareketleri üzerine görüşlerin tarihi (yer merkezli ve Güneş merkezli model, Tycho Brahe); Kepler’in üç yasası: elips yörüngeler, eşit alanlar, T² / r³ sabitliği.

Periyodik hareket ve basit harmonik hareketin tanımı (denge noktasına doğru, uzaklıkla orantılı geri çağırıcı kuvvet F = −k · x); genlik, periyot, frekans, açısal frekans; düzgün çembersel hareketin izdüşümü olarak BHH; konum, hız ve ivmenin zamana göre değişimi (x = A · cos ωt, v_max = ωA, a_max = ω²A); denge noktası ve uç noktalarda hız, ivme ve enerji; yay sarkacı T = 2π√(m/k) ve basit sarkaç T = 2π√(L/g); periyodun bağlı olduğu ve olmadığı değişkenler; seri ve paralel yaylar; gerçek hayatta salınımlar.

Su dalgalarında kırınım ve kırınımın yarık genişliği ile dalga boyuna bağlılığı; iki noktasal kaynaktan çıkan dalgaların girişimi, yapıcı ve yıkıcı girişim şartları, dal ve düğüm çizgileri; ışığın çift yarıkta girişimi (Young deneyi) ve saçak aralığı Δx = λL/d; ışığın tek yarıkta kırınımı ve merkezî aydınlık saçak genişliği; ışığın dalga doğasının tarihsel tartışması (Newton – Huygens, Young); Doppler olayı: kaynak ya da gözlemci hareketinde frekans değişimi, ses ve ışıkta Doppler, kırmızıya kayma ve uygulamalar.

Elektromanyetik dalgaların oluşumu (ivmeli yükler), Maxwell’in öngörüsü ve Hertz deneyi; özellikleri: elektrik ve manyetik alanların birbirine ve yayılma doğrultusuna dik olması (enine dalga), boşlukta ışık hızıyla yayılma (c = 3 · 10⁸ m/s), maddesel ortam gerektirmemesi, c = λ · f bağıntısı, yansıma, kırılma, kırınım ve girişim; foton enerjisi E = h · f; elektromanyetik spektrum: radyo, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ve gama ışınlarının dalga boyu, frekans, enerji sıralaması, kaynakları, kullanım alanları ve sağlık etkileri.

Atom kavramının tarihsel gelişimi: Demokritos, Dalton atom modeli, Thomson’ın elektronu keşfi ve modeli, Rutherford’un altın levha deneyi ve çekirdekli atom modeli, Bohr atom modeli ve hidrojenin enerji düzeyleri (Eₙ = −13,6 / n² eV); Bohr modelinin sınırlılıkları; atomun uyarılma yolları (ısı, elektron çarpması, foton soğurma), iyonlaşma enerjisi; salma (emisyon) ve soğurma (absorpsiyon) spektrumları; hidrojenin spektral serileri (Lyman, Balmer, Paschen); modern atom teorisi: Heisenberg belirsizlik ilkesi, Schrödinger ve orbital (elektron bulutu) kavramı.

Büyük Patlama teorisi ve evrenin yaşı; teorinin kanıtları: galaksilerin uzaklaşması ve kırmızıya kayma (Hubble), kozmik mikrodalga arka plan ışıması (Penzias ve Wilson), hafif elementlerin bolluğu; standart model ve atom altı parçacıklar: kuarklar, leptonlar, kuvvet taşıyıcı bozonlar, Higgs bozonu; proton ve nötronun kuark yapısı; temel kuvvetler; maddenin oluşum süreci (kuark-gluon plazması, nükleonlar, ilk çekirdekler, ilk atomlar, yıldızlar ve ağır elementler); madde ve antimadde, pozitron, yok olma ve çift oluşumu; CERN ve parçacık hızlandırıcıları.

Çekirdeğin yapısı (proton, nötron, nükleon); kararlı ve kararsız çekirdekler (nötron/proton oranı, ağır çekirdekler); radyoaktivite ve keşfi (Becquerel, Marie ve Pierre Curie); alfa, beta ve gama bozunmaları, bozunmalarda atom ve kütle numarasının değişimi, girginlik; yarı ömür; kütle eksikliği ve bağlanma enerjisi (E = m · c²); nükleer fisyon ve zincirleme tepkime, nükleer santraller; nükleer füzyon ve yıldızlarda enerji üretimi; radyasyonun canlılar üzerindeki etkileri, doz birimi (sievert), korunma ilkeleri ve radyasyonun tıp, tarım ve sanayide kullanımı.

Eter kavramı ve Michelson-Morley deneyi (1887); Einstein’ın özel görelilik teorisi (1905) ve iki temel ilkesi (fizik yasalarının bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı olması, ışık hızının sabitliği); eşzamanlılığın göreliliği; göreli zaman (zaman genişlemesi) ve göreli uzunluk (uzunluk kısalması), Lorentz çarpanı γ; müonlarla kanıt, ikizler paradoksu, GPS uydularında görelilik düzeltmesi; göreli kütle, durgun kütle enerjisi ve E = m · c²; ışık hızının aşılamaması.

Siyah cisim ışıması, sıcaklık ile ışıma eğrisinin değişimi ve Wien yasası; klasik fiziğin açıklayamadığı “morötesi felaketi” ve Planck’ın enerjinin kuantumlu olduğu varsayımı (E = h · f); foton kavramı ve foton enerjisi (E = h · c / λ); fotoelektrik olay, eşik frekansı, bağlanma enerjisi (iş fonksiyonu) ve Einstein’ın fotoelektrik denklemi Eₖ,max = h · f − W; ışık şiddeti ve frekansın etkisi, durdurma gerilimi, Eₖ – f grafiği; fotoelektrik olayın günlük hayattaki uygulamaları (fotosel, ışık sensörü, dijital kamera, gece görüş).

Compton olayı (1923): X ışını fotonlarının serbest elektronlardan saçılması, saçılan fotonun dalga boyunun artması ve enerjinin bir kısmının elektrona aktarılması; enerji ve momentumun korunumu, foton momentumu p = h / λ; Compton ve fotoelektrik olaylarının karşılaştırılması; ışığın ikili (dalga-parçacık) doğası; de Broglie hipotezi ve madde dalgaları λ = h / (m · v); Davisson-Germer elektron kırınımı deneyi; elektron mikroskobu; makroskobik cisimlerde dalga özelliğinin gözlenememesi.

Tıpta görüntüleme cihazları: röntgen, bilgisayarlı tomografi (BT), manyetik rezonans (MR), ultrason ve PET’in çalışma ilkeleri ve karşılaştırılması; termal kamera; LCD ve plazma ekran teknolojileri; yarı iletken maddelerin özellikleri (silisyum, germanyum), sıcaklık ve katkılamayla iletkenliğin değişmesi, n-tipi ve p-tipi yarı iletkenler; p-n eklemi ve diyot, transistör ve entegre devreler; LED teknolojisi; güneş pillerinin (fotovoltaik) çalışma ilkesi ve verimi.

Süper iletkenlik: kritik sıcaklığın altında elektrik direncinin sıfıra inmesi (Kamerlingh Onnes, 1911), Meissner etkisi ve manyetik yükselme, yüksek sıcaklık süper iletkenleri; süper iletkenlerin kullanım alanları (MR mıknatısları, maglev trenler, parçacık hızlandırıcıları, kayıpsız enerji iletimi); nanobilim ve nanometre ölçeği, yüzey/hacim oranı, Feynman; nanomalzemeler (karbon nanotüp, grafen, nanogümüş, nanotitanyum dioksit) ve kullanım alanları (tıp, tekstil, elektronik, enerji, lotus etkisi); LASER ışınının oluşumu (uyarılmış salma, nüfus terslenmesi, optik rezonatör), özellikleri ve kullanım alanları.

İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimeleri; yükseltgenme basamağı ve belirleme kuralları; yükseltgenme (elektron verme) ve indirgenme (elektron alma); yükseltgen ve indirgen maddeler; yarı tepkimeler ve redoks denklemlerinin elektron denkliğiyle denkleştirilmesi; redoks tepkimelerinde elektrik akımı; elektrotlar (anot, katot) ve elektrokimyasal (galvanik) piller; Daniell pili, tuz köprüsünün görevi, elektron ve iyon akış yönleri, pil şeması gösterimi.

Standart hidrojen elektrodu ve standart elektrot (indirgenme) potansiyelleri; standart pil potansiyelinin hesaplanması (E°pil = E°katot − E°anot) ve tepkimenin istemliliği; metallerde aktiflik sırası, metallerin asitlerle ve tuz çözeltileriyle tepkimelerinin tahmini; pil potansiyelini etkileyen faktörler (derişim, sıcaklık; elektrot büyüklüğünün etkisi), Le Chatelier ilkesiyle yorum, Nernst denklemi; derişim pilleri; pil potansiyeli ve ömrü; ticari piller ve aküler (kuru pil, alkalin, kurşun-asit akü, lityum-iyon), yakıt pilleri; atık pillerin geri dönüşümü.

Elektroliz: elektrik enerjisiyle istemsiz redoks tepkimesinin gerçekleştirilmesi; elektroliz hücresinde katot (−, indirgenme) ve anot (+, yükseltgenme); erimiş tuzların ve sulu çözeltilerin elektrolizi, suyun elektrolizi; elektrik ve madde ilişkisi, Faraday kanunları (1 F = 96 500 C, Q = I · t), açığa çıkan madde miktarının hesaplanması; elektroliz uygulamaları (metal kaplama, alüminyum üretimi, bakırın saflaştırılması, klor-alkali endüstrisi); korozyon ve demirin paslanması, korozyonu hızlandıran etkenler, korozyondan korunma yöntemleri (boyama, kaplama, galvanizleme, katodik koruma – kurban anot, alaşım, pasifleşme).

Organik bileşik kavramının gelişimi (yaşam gücü kuramı ve Wöhler’in üre sentezi); organik ve anorganik bileşikler arasındaki farklar; karbonun organik kimyadaki yeri; basit (kaba) formül ve molekül formülü kavramları, yakma analizi ve kütlece yüzde bileşimden formül bulma; karbon elementinin özellikleri (dört değerlik elektronu, zincir ve halka oluşturma, tekli-çiftli-üçlü bağ); karbonun allotropları: elmas, grafit, fulleren, karbon nanotüp ve grafen, amorf karbon.

Kovalent bağlı türlerin Lewis formülleri (değerlik elektronları, oktet kuralı, bağ yapan ve ortaklanmamış elektron çiftleri, çoklu bağlar); tek, çift ve üçlü kovalent bağın oluşumu, sigma (σ) ve pi (π) bağları; karbonun elektron dizilimi ve hibritleşme (sp³, sp², sp), hibrit orbitaller ve bağ açıları; değerlik kabuğu elektron çifti itmesi (VSEPR) kuramı ve molekül geometrileri (doğrusal, düzlem üçgen, düzgün dörtyüzlü, üçgen piramit, açısal); ortaklanmamış elektron çiftlerinin bağ açısına etkisi; molekül geometrisi ile polarlık ilişkisi.

Hidrokarbonların sınıflandırılması (alifatik: doymuş ve doymamış; halkalı; aromatik); alkanlar: genel formül, IUPAC adlandırma kuralları, fiziksel özellikler (zincir uzunluğu ve dallanmanın kaynama noktasına etkisi), yanma ve halojenlenme tepkimeleri, yapısal izomerlik (zincir izomerliği) ve oktan sayısı; alkenler: ikili bağ, adlandırma, katılma tepkimeleri, bromlu su testi, geometrik (cis-trans) izomerlik, polimerleşme ve plastikler; alkinler: üçlü bağ, etin (asetilen) ve kullanımı; aromatik hidrokarbonlar: benzen ve halka yapısı, kullanım alanları ve sağlık etkileri.

Fonksiyonel grup kavramı ve başlıca organik bileşik sınıfları (alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit, ester, amin, halojenür); alkollerin genel formülü, birincil-ikincil-üçüncül ve mono-di-tri alkoller şeklinde sınıflandırılması, IUPAC ve yaygın adları; alkollerin fiziksel özellikleri (hidrojen bağı, kaynama noktası, suda çözünürlük), kimyasal özellikleri (aktif metallerle tepkime, yanma, yükseltgenme ürünleri); metanol, etanol, etilen glikol ve gliserinin kullanım alanları ve sağlık etkileri; eterlerin yapısı, adlandırılması, özellikleri, alkollerle fonksiyonel grup izomerliği ve kullanım alanları.

Karbonil grubu (C=O); aldehitler: yapısı, adlandırılması (-al), metanal (formaldehit) ve etanal, yükseltgenerek karboksilik asit oluşturmaları, Tollens (gümüş aynası) ve Fehling testleri; ketonlar: yapısı, adlandırılması (-on), propanon (aseton) ve kullanım alanları, yükseltgenmemeleri; aldehit ve ketonların izomerliği; karboksilik asitler: –COOH grubu, adlandırma (-oik asit), yaygın asitler (formik, asetik, bütanoik, benzoik, sitrik, laktik), asitlik özellikleri ve tepkimeleri (nötrleşme, metallerle ve karbonatlarla); esterler: esterleşme tepkimesi, adlandırma, meyve kokuları, hidroliz, yağlar ve sabunlaşma, polyesterler.

Fosil yakıtların (kömür, petrol, doğal gaz) oluşumu, petrolün ayrımsal damıtılması ve fosil yakıt tüketiminin çevreye etkileri (sera etkisi, küresel iklim değişikliği, asit yağmurları, hava kirliliği); alternatif ve yenilenebilir enerji kaynakları (güneş, rüzgâr, jeotermal, hidroelektrik, biyokütle ve biyoyakıt, hidrojen ve yakıt pilleri); Turhan Nejat Veziroğlu ve hidrojen enerjisi; nükleer enerjinin avantaj ve dezavantajları; sürdürülebilir kalkınma ve yeşil kimya ilkeleri; nanoteknolojinin kimyadaki uygulamaları (nanokatalizörler, nanokaplamalar, ilaç taşıma, su arıtma).

Nükleik asitlerin keşif süreci (Miescher, Griffith’in transformasyon deneyi, Avery ve arkadaşları, Hershey-Chase deneyi, Chargaff kuralı, Rosalind Franklin’in X ışını kırınım çalışmaları, Watson ve Crick’in çift sarmal modeli); nükleotitlerin yapısı, pürin ve pirimidin bazları; DNA ve RNA’nın yapısı, çeşitleri (mRNA, tRNA, rRNA) ve görevleri; hücredeki genetik materyalin organizasyonu (gen, nükleozom, kromatin, kromozom, genom; prokaryotlarda halkasal DNA ve plazmit); DNA replikasyonu: yarı korunumlu eşlenme (Meselson-Stahl), helikaz, DNA polimeraz, primer, ligaz, Okazaki parçaları.

Gen-protein ilişkisi ve “bir gen bir polipeptit” görüşü; genetik şifrenin özellikleri (üçlü kodon, 64 kodon, başlatma ve durdurma kodonları, evrensellik, dejenerasyon); protein sentez mekanizması: transkripsiyon (RNA polimeraz, kalıp zincir, mRNA oluşumu, ökaryotlarda mRNA’nın olgunlaşması) ve translasyon (ribozom, tRNA ve antikodon, başlama, uzama, bitiş); DNA dizisinden amino asit dizisinin bulunması; mutasyonlar ve protein yapısına etkileri (nokta mutasyonu, orak hücre anemisi), protein sentezinde gerekli yapılar ve enerji.

Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji kavramları; rekombinant DNA teknolojisi (restriksiyon enzimleri, DNA ligaz, vektörler: plazmit ve virüs); gen klonlama ve bakterilerle insülin, büyüme hormonu üretimi; PCR ile DNA çoğaltma, jel elektroforezi ve DNA parmak izi; gen tedavisi, kök hücre çalışmaları ve klonlama (Dolly); CRISPR-Cas9 gen düzenleme; genetiği değiştirilmiş organizmalar (GDO) ve tarımda uygulamalar; aşı üretimi; biyoteknolojinin tıp, tarım, sanayi, adli bilimler ve çevredeki uygulamaları; insan hayatına etkileri, biyoetik sorunlar ve biyogüvenlik (Türkiye’de Biyogüvenlik Kanunu).

Canlılığın devamı için enerji; ATP’nin yapısı (adenin, riboz, üç fosfat), ATP ⇌ ADP + Pi döngüsü ve ATP üretim yolları (substrat düzeyinde, oksidatif, fotofosforilasyon); fotosentezin canlılar için önemi ve tarihsel deneyler (Van Helmont, Priestley, Ingenhousz); fotosentez denklemi; kloroplastın yapısı ve fotosentetik pigmentler (klorofil a, b, karotenoitler), absorpsiyon spektrumu; ışığa bağlı tepkimeler (tilakoit: suyun fotolizi, O₂, ATP ve NADPH) ve ışıktan bağımsız tepkimeler (stroma: Calvin döngüsü, CO₂ tutulması); fotosentez hızına etki eden faktörler (ışık şiddeti ve dalga boyu, CO₂ derişimi, sıcaklık, su, mineraller) ve sınırlayıcı faktör.

Kemosentez: inorganik maddelerin oksidasyonundan elde edilen enerjiyle organik madde sentezi, kemosentetik bakteriler (nitrifikasyon, kükürt ve demir bakterileri), azot döngüsündeki ve derin deniz ekosistemlerindeki yeri; hücresel solunum: oksijenli solunumun evreleri (glikoliz, pirüvatın asetil-CoA’ya dönüşümü, Krebs döngüsü, elektron taşıma sistemi ve oksidatif fosforilasyon), tepkimeye girenler ve son ürünler, ATP kazancı; oksijensiz solunum ve fermantasyon (etil alkol ve laktik asit fermantasyonu) ve günlük hayattaki uygulamaları; fotosentez ile solunum arasındaki ilişki ve madde döngüsü.

Çiçekli bir bitkinin temel kısımları: kök (kazık ve saçak kök, kök tüyleri, kök yapısı ve görevleri), gövde (otsu ve odunsu gövde, yıllık halkalar, toprak altı gövdeleri) ve yaprak (yaprak ayası, epidermis, stoma, mezofil: palizat ve sünger parankima, iletim demetleri); bitki dokuları (meristem, koruyucu, temel, destek, iletim dokuları); bitki hormonları: oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit ve etilen, tarımda kullanımları; bitkilerde hareket: tropizmalar (fototropizma, gravitropizma, hidrotropizma, tigmotropizma), nastiler ve taksiler.

Köklerde su ve mineral emilimi (osmoz, aktif taşıma; apoplast ve simplast yolları, endodermis ve Kaspari şeridi); ksilemde su ve minerallerin taşınması: kök basıncı ve damlama (gutasyon), terleme-kohezyon-adezyon-gerilim kuramı, kılcallık; terleme ve terlemeyi etkileyen faktörler, stomaların açılıp kapanma mekanizması (bekçi hücreleri, K⁺ iyonları, turgor); floemde fotosentez ürünlerinin taşınması: kaynak ve havuz, basınç-akış hipotezi, kalbur boruları ve arkadaş hücreler, halka soyma deneyi; madde taşınmasıyla ilgili deney tasarımı.

Çiçeğin yapısı ve kısımları (çiçek sapı, çiçek tablası, çanak ve taç yapraklar, erkek organ: başçık ve sapçık; dişi organ: tepecik, dişicik borusu, yumurtalık ve tohum taslağı); polen ve embriyo kesesinin oluşumu; tozlaşma çeşitleri (kendi ve çapraz tozlaşma; rüzgâr, böcek, su, kuşla tozlaşma); çift döllenme, zigot ve endosperm oluşumu; tohumun yapısı (tohum kabuğu, embriyo, besin doku; tek ve çift çenekli tohumlar), meyve oluşumu ve partenokarpi; tohum ve meyvelerin yayılması; tohum çimlenmesi ve gereken koşullar; dormansi ve çimlenme ilişkisi.

Çevre şartlarının genetik değişimlerin sürekliliğine etkisi: kalıtsal varyasyonun kaynakları (mutasyon, eşeyli üreme, krossing-over), modifikasyon (çevre etkisiyle oluşan kalıtsal olmayan değişim) ve örnekleri, adaptasyon, doğal seçilim (Darwin) ve popülasyonlardaki gen sıklığının değişimi; endüstriyel melanizm, antibiyotik ve böcek ilacı direnci örnekleri; tarım ve hayvancılıkta yapay seçilim uygulamaları (ıslah, seçici üretim, melezleme ve melez gücü), yapay seçilimin yararları ve sakıncaları, genetik çeşitliliğin korunması, yerel tohumlar ve tohum gen bankaları.

Edebiyat ile düşünce akımları ve felsefe arasındaki ilişki (pozitivizm, Bergsonculuk, varoluşçuluk ve edebiyata yansımaları); edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri arasındaki ilişki (karakter çözümlemesi, bilinç akışı, psikanaliz; Peyami Safa ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu); dilin tarihî süreç içindeki değişimini etkileyen sebepler; dil-millet bağlantısı; ilk örneklerden günümüze Türkçenin önemli sözlükleri (Dîvânu Lugâti’t-Türk, Codex Cumanicus, Lehçe-i Osmânî, Kâmûs-ı Türkî, Türkçe Sözlük) ve Kâşgarlı Mahmud.

1960 sonrası Türk hikâyesinin genel özellikleri ve eğilimleri: toplumcu gerçekçi hikâye (köy, göç, kentleşme, işçi; Bekir Yıldız, Fakir Baykurt, Sevgi Soysal), bireyin iç dünyasını ve modernist anlatımı öne çıkaran hikâye (Tomris Uyar, Nezihe Meriç, Füruzan, Adalet Ağaoğlu, Bilge Karasu, Leyla Erbil), millî ve manevi değerleri işleyen hikâye (Mustafa Kutlu, Rasim Özdenören, Sevinç Çokum); kadın yazarların yükselişi; 1980 sonrası hikâye; küçürek (minimal) hikâyenin özellikleri, Türk edebiyatındaki temsilcileri ve yazma teknikleri; hikâyede anlatıcı, bakış açısı ve zaman.

1923-1960 arası Türk şiirinde başlıca anlayışlar: millî edebiyat zevkini ve anlayışını sürdüren şiir (hece ölçüsü, Anadolu ve millî duyarlık; Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ahmet Kutsi Tecer, Arif Nihat Asya); saf (öz) şiir anlayışı (musiki, imge, zaman, ölüm ve çocukluk; Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ziya Osman Saba; Necip Fazıl’ın “Ses” gibi şiirleri); toplumcu eğilimleri yansıtan şiir (Nâzım Hikmet, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif); Garip akımı (Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday) ve şiirde şairaneye karşı çıkış; şiir çözümlemesi (ahenk, imge, tema).

İkinci Yeni şiiri: ortaya çıkışı (Garip’e tepki), özellikleri (anlam kapalılığı, imge, soyutlama, sözdizimi denemeleri, bireyin yalnızlığı) ve temsilcileri (Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk, Ece Ayhan, Sezai Karakoç); dinî değerleri, geleneğe duyarlığı ve metafizik anlayışı öne çıkaran modern şiir (Necip Fazıl, Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu, Erdem Bayazıt, Nuri Pakdil, Akif İnan); 1960 sonrası toplumcu şiir (Ataol Behramoğlu, Süreyya Berfe, Refik Durbaş); 1980 sonrası Türk şiirinin çoğulcu yapısı (Haydar Ergülen, Tuğrul Tanyol, Ahmet Erhan, Adnan Yücel); Cumhuriyet sonrası halk şiiri ve âşıklık geleneği (Âşık Veysel, Abdurrahim Karakoç, Murat Çobanoğlu, Neşet Ertaş).

Cumhuriyet dönemi Türk romanının gelişimi: 1923-1950 arasında millî mücadeleyi ve toplumsal değişmeyi işleyen roman, toplumcu gerçekçi roman ve bireyin iç dünyasını, geçmişi ve hatırayı öne çıkaran roman (Abdülhak Şinasi Hisar – Çamlıca’daki Eniştemiz, Tanpınar – Huzur, Peyami Safa); 1950-1980 arasında köy romanı ve toplumsal gerçekçilik (Yaşar Kemal – Yer Demir Gök Bakır, Orhan Kemal, Fakir Baykurt), modernist roman (Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Adalet Ağaoğlu – Fikrimin İnce Gülü), millî-tarihî roman (Tarık Buğra, Kemal Tahir); 1980 sonrası postmodern ve deneysel roman (Bilge Karasu – Kılavuz, Orhan Pamuk, Latife Tekin, Hasan Ali Toptaş); roman çözümlemesi (olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân, anlatıcı).

Türk dünyası edebiyatında roman: Cengiz Dağcı ve Kırım Türklerinin trajedisini anlatan romanları (Korkunç Yıllar, Üşüyen Sokak), Cengiz Aytmatov ve Kırgız edebiyatı (Cemile, Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel – mankurtlaşma); ortak kültür, ortak hafıza ve sürgün temaları; dünya edebiyatında roman ve edebî akımlar (realizm, natüralizm, modernizm, büyülü gerçekçilik), dünya edebiyatından önemli romancılar; John Steinbeck ve Gazap Üzümleri (Büyük Buhran, Joad ailesinin göçü, toplumsal gerçekçilik); roman karşılaştırma.

1950 sonrası Türk tiyatrosunun genel özellikleri (konu ve biçim çeşitliliği, ödenekli ve özel tiyatroların yaygınlaşması, Batı tiyatrosu akımlarının ve geleneksel Türk tiyatrosunun etkisi); tarihî tiyatro (Turan Oflazoğlu – Fatih, IV. Murat; Orhan Asena), geleneksel tiyatrodan yararlanan ve epik tiyatro anlayışı (Haldun Taner – Keşanlı Ali Destanı, Ayışığında Şamata), mitolojik ve evrensel konulu tiyatro (Güngör Dilmen), toplumsal ve köy konulu tiyatro (Necati Cumalı, Cahit Atay, Recep Bilginer), mizah ve eleştiri (Aziz Nesin, Sermet Çağan); tiyatro metni çözümlemesi (çatışma, karakter, sahne düzeni, yan metin).

Denemenin tanımı ve özellikleri (yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini kesin hükümlere bağlamadan, samimi ve sohbet havasında anlatması; kanıtlama zorunluluğunun olmaması), deneme ile makale, sohbet ve fıkra (köşe yazısı) arasındaki farklar; dünya edebiyatında deneme: Montaigne (Denemeler, 1580) ve Francis Bacon (Denemeler, 1597; “Sağlığın Korunması Üstüne”); Cumhuriyet döneminde deneme (1923-1960: Nurullah Ataç – “Samimilik”, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin – “Bir Edebiyat Müzesi”, Ahmet Hamdi Tanpınar – Beş Şehir); 1960 sonrası deneme (Nermi Uygur – “Gönül Yüceliği”, Cemil Meriç, Salâh Birsel, Mehmet Kaplan, Beşir Ayvazoğlu); deneme yazma.

Söylevin tanımı, amacı, türleri (siyasi, askerî, hukuki, dinî, akademik ve sosyal söylevler) ve özellikleri (hitap, coşku, kanıt, tekrar, ünlem ve soru cümleleri, etkili giriş ve güçlü sonuç); söylev ile konferans, panel ve hutbe arasındaki farklar; İslamiyet’in kabulünden önceki Türk edebiyatında söylev (Kül Tigin Yazıtı’nda Bilge Kağan’ın seslenişi); İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatında söylev (I. Murad’ın Kosova Meydan Muharebesi’ndeki konuşması); Cumhuriyet döneminde söylev: Atatürk’ün Nutuk’u (1927) ve Gençliğe Hitabe, Onuncu Yıl Nutku; Hamdullah Suphi Tanrıöver ve “San’at ve İstikbalimiz”; etkili konuşma ve söylev hazırlama.

Mustafa Kemal’in doğduğu yüzyılda Osmanlı Devleti; aldığı eğitim (mahalle mektebi, Şemsi Efendi Okulu, Selanik Askerî Rüştiyesi, Manastır Askerî İdadisi, Harbiye ve Harp Akademisi); hayatına yön veren şehirler (Selanik, Manastır, İstanbul, Şam, Sofya); fikir hayatını etkileyen düşünürler (Namık Kemal, Tevfik Fikret, Ziya Gökalp; Montesquieu, Rousseau, Voltaire) ve okuma sevgisi; 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti’nde fikir akımları (Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, adem-i merkeziyetçilik); siyasi ve askerî gelişmeler (II. Meşrutiyet, 31 Mart Vakası, Trablusgarp ve Balkan Savaşları, Bâb-ı Âli Baskını); ekonomik hayat (Düyun-u Umumiye, kapitülasyonlar, millî iktisat) ve sosyal hayat.

Büyük savaşa doğru: bloklaşma (İtilaf ve İttifak devletleri), savaşın nedenleri ve Saraybosna suikastı; Osmanlı Devleti’nin savaşa girişi (Almanya ile gizli ittifak, Goeben ve Breslau olayı); Osmanlı’nın savaştığı cepheler (Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen, yardım cepheleri) ve zaferleri (Çanakkale, Kut’ül-Amare); Mustafa Kemal’in Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerindeki başarıları; savaş yıllarında Anadolu ve 1915 olayları; 1917 kader yılı (ABD’nin savaşa girişi, Rusya’nın çekilmesi), Wilson İlkeleri; Mondros Ateşkes Antlaşması ve uygulanması, tepkiler; Paris Barış Konferansı, manda ve himaye, barış antlaşmaları ve Sevr.

İzmir’in işgali (15 Mayıs 1919) ve Kuvâ-yı Milliye’nin doğuşu; millî ve zararlı cemiyetler; Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı (19 Mayıs 1919), Havza ve Amasya genelgeleri; Erzurum ve Sivas kongreleri, manda ve himayenin reddi, Heyet-i Temsiliye; Amasya Görüşmeleri; Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920); İstanbul’un resmen işgali; TBMM’nin açılış gerekçeleri ve genel özellikleri (23 Nisan 1920); TBMM’ye karşı ayaklanmalar, Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri; Sevr Antlaşması’na tepkiler.

Doğu Cephesi (Kâzım Karabekir, Gümrü Antlaşması) ve Güney Cephesi (Maraş, Antep, Urfa’nın Kuvâ-yı Milliye ile savunulması, Ankara Antlaşması); Kuvâ-yı Milliye’den düzenli orduya geçiş; Batı Cephesi: I. İnönü Muharebesi ve sonuçları (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, İstiklal Marşı, Londra Konferansı, Moskova Antlaşması), II. İnönü, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri, Sakarya Meydan Muharebesi, Kars ve Ankara antlaşmaları, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi; Mudanya Ateşkes Antlaşması; Lozan Barış Antlaşması ve maddeleri.

Atatürk ilkeleri: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, laiklik, devletçilik ve inkılapçılık; ilkelerin anlamı, birbirleriyle ilişkisi ve 1937’de anayasaya girmesi; siyasi alandaki gelişmeler: saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922), Ankara’nın başkent olması (13 Ekim 1923), Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923), halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) ve aynı gün çıkarılan kanunlar, 1924 Anayasası; Türkiye Cumhuriyeti’nin temelleri: millî egemenlik, millî bağımsızlık, akılcılık ve bilimsellik, çağdaşlaşma.

Hukuk alanında: Mecelle’nin kaldırılması ve Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926), diğer kanunlar; eğitim ve kültür alanında: Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Harf İnkılabı (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu, Üniversite Reformu, güzel sanatlar ve spor; toplumsal alanda: kılık kıyafet düzenlemeleri (Şapka Kanunu), tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması, takvim, saat ve ölçülerde değişiklik, Soyadı Kanunu, lakap ve unvanların kaldırılması, Türk kadınına sağlanan haklar; ekonomi alanında: Türkiye İktisat Kongresi ve Misak-ı İktisadi, aşarın kaldırılması, Teşvik-i Sanayi Kanunu, Kabotaj Kanunu, millî bankalar, Beş Yıllık Sanayi Planı; sağlık alanında gelişmeler.

Atatürk dönemi iç politika: I. ve II. TBMM’nin oluşumu, Cumhuriyet Halk Fırkası; çok partili hayata geçiş denemeleri: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve kapatılması, Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu, İzmir Suikastı girişimi (1926), Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930), Menemen Olayı; Atatürk dönemi dış politika: Türkiye-Yunanistan ilişkileri (nüfus mübadelesi, 1930 dostluk antlaşması), Türkiye-İngiltere ilişkileri ve Musul sorunu (1926 Ankara Antlaşması), Türkiye-Fransa ilişkileri ve Hatay’ın anavatana katılması (1939), Türkiye-SSCB ilişkileri, Milletler Cemiyeti’ne giriş (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Sadabat Paktı (1937); Atatürk’ün ölümü ve İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanı seçilmesi.

I. Dünya Savaşı’nın siyasi ve ekonomik sonuçları; barışı sağlama çabaları (Milletler Cemiyeti, Locarno Antlaşmaları, Briand-Kellogg Paktı, silahsızlanma konferansları) ve başarısızlık nedenleri; 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe), nedenleri, dünyaya ve Türkiye’ye etkileri, New Deal ve devletçilik; iki savaş arasında ideolojilerin etkileri: komünizm (SSCB), faşizm (İtalya), nazizm (Almanya), militarizm (Japonya); totaliter rejimlerin yayılmacı politikaları; SSCB’nin kurulmasının Orta Asya Türk toplulukları üzerindeki etkileri (Basmacı Hareketi, alfabe değişiklikleri, kolektifleştirme, sürgün ve tasfiyeler).

II. Dünya Savaşı’nın nedenleri (Versay’ın ağır şartları, 1929 bunalımı, totaliter rejimler, silahlanma, Mihver Bloku, yatıştırma politikası ve Münih Konferansı); savaşın başlaması (1 Eylül 1939), Mihver ve Müttefik devletler; savaşın seyrini değiştiren olaylar (Barbarossa Harekâtı, Pearl Harbor, Stalingrad, El Alamein, Midway, Normandiya Çıkarması, atom bombaları); Birleşmiş Milletler’in kuruluşu (1945); II. Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin dış politikası (aktif tarafsızlık, Üçlü İttifak, Türk-Alman Saldırmazlık Paktı, Adana Görüşmesi, Kahire Konferansı, Almanya ve Japonya’ya savaş ilanı), iç politika ve ekonomik-toplumsal yansımalar (Millî Korunma Kanunu, Varlık Vergisi, karne uygulaması, Köy Enstitüleri); savaşın sonuçları, barış konferansları ve iki kutuplu dünya; Orta Doğu’nun yeniden şekillenmesi.

II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye’de siyasi hayat: çok partili hayata geçiş (Millî Kalkınma Partisi, Dörtlü Takrir, Demokrat Parti’nin kuruluşu – 7 Ocak 1946), 1946 seçimleri, 1950 seçimleri ve Demokrat Parti iktidarı; ekonomik hayat (Marshall yardımları, tarımda makineleşme, karayolları, özel sektör); sosyal hayat (köyden kente göç, gecekondulaşma, kentleşme, radyo ve basın); iki kutuplu dünyada Türkiye (Sovyet talepleri, Truman Doktrini, Marshall Planı, Kore Savaşı’na asker gönderilmesi, NATO üyeliği, Balkan Paktı, Bağdat Paktı); Demokrat Partili yıllarda siyasi, sosyal ve ekonomik hayat; 1950’lerin sonundaki ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlikler.

Soğuk Savaş kavramı ve iki kutuplu dünya düzenine geçiş; ABD ve SSCB tarafından kurulan teşkilatlar ve atılan ekonomik adımlar (Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, COMECON, Varşova Paktı); Berlin Ablukası, Almanya’nın bölünmesi, Çin Devrimi, Kore Savaşı; silahlanma ve uzay yarışı; Asya ve Afrika’da sömürgeciliğe karşı bağımsızlık mücadeleleri (Hindistan ve Pakistan, Endonezya, Cezayir, Afrika’nın bağımsızlığı), Bağlantısızlar Hareketi ve Bandung Konferansı; Soğuk Savaş döneminin sosyokültürel ve bilimsel gelişmeleri.

Bloklar arası rekabet ve yumuşama (detant) dönemi: Berlin Duvarı (1961), Küba Füze Krizi (1962), Vietnam Savaşı, 1968 gençlik hareketleri, SALT antlaşmaları, Helsinki Nihai Senedi (1975); Orta Doğu: Arap-İsrail savaşları (1948, 1956, 1967, 1973), petrol krizi, Camp David (1978), İran İslam Devrimi (1979), Sovyetlerin Afganistan’ı işgali, İran-Irak Savaşı (1980-1988); 1960 sonrası Türk dış politikası: Kıbrıs sorunu ve Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), KKTC (1983), kıta sahanlığı ve Ege adaları sorunları, Batı Trakya Türklerinin sorunları, ASALA terörü ve Ermeni diasporası; Türkiye’de siyasi hayat: 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 askerî müdahaleleri, 1961 ve 1982 anayasaları; sosyokültürel ve ekonomik gelişmeler (planlı kalkınma, yurt dışına işçi göçü, TRT ve televizyon, 24 Ocak 1980 kararları).

1990 sonrasında Türkiye: ekonomik krizler (1994, 2000-2001) ve ekonomik yeniden yapılanma; darbeler ve müdahaleler (28 Şubat 1997 süreci, 15 Temmuz 2016 FETÖ darbe girişimi ve milletin direnişi); terörle mücadele (PKK, DHKP-C, DEAŞ, FETÖ); bilim, sanat ve spordaki gelişmeler; 1990 sonrası siyasi gelişmelerin Türkiye’ye etkileri: SSCB’nin dağılması ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıkları, Türk dünyasıyla iş birliği (TİKA, Türk Devletleri Teşkilatı); Avrupa Birliği ve Türkiye (Ankara Antlaşması, Gümrük Birliği, adaylık, müzakereler); Balkanlar (Yugoslavya’nın dağılması, Bosna Savaşı ve Srebrenitsa, Kosova), Kafkasya (Dağlık Karabağ ve Hocalı); Orta Doğu (Körfez Savaşı, 2003 Irak işgali, Arap Baharı, Suriye iç savaşı ve göç); 11 Eylül saldırıları ve küresel terör; küreselleşme.

Ekstrem (aşırı) doğa olayı kavramı; aşırı sıcaklık ve sıcak hava dalgaları, aşırı soğuklar, kuraklık, şiddetli yağış, sel ve taşkın, tropikal siklonlar (kasırga, tayfun), hortumlar, dolu, çığ, orman yangınları, El Niño ve La Niña olaylarının oluşumu, dağılışı ve etkileri; ekstrem doğa olaylarının insan, ekonomi ve ekosistem üzerindeki etkileri; küresel iklim değişikliğiyle doğa olaylarının geleceği (sıcaklık artışı, deniz seviyesi yükselmesi, buzulların erimesi, ekstrem olayların sıklaşması); Türkiye’de ekstrem olaylar; afet yönetimi (AFAD, afet döngüsü, erken uyarı) ve bireysel hazırlık.

Ekonomik faaliyetlerin sosyal ve kültürel etkileri (tarım toplumundan sanayi ve bilgi toplumuna geçiş, aile yapısı, kadınların iş hayatına katılımı, meslekler ve yaşam tarzı); şehirleşme, sanayi ve göç ilişkisi; iç göçün itici ve çekici faktörleri; Türkiye’de şehirleşmenin gelişimi ve şehirleşme oranı; hızlı şehirleşmenin toplumsal etkileri ve sorunları (gecekondulaşma, altyapı, trafik, hava kirliliği, işsizlik, kültürel uyum); gelecekte şehir ve ekonomi (akıllı şehirler, sürdürülebilir şehir, dijital ekonomi, uzaktan çalışma, megakentler).

Bölge kavramı ve bölge türleri (doğal, beşerî, işlevsel); işlevsel (fonksiyonel) bölge ve merkez-etki alanı ilişkisi; Türkiye’de işlevsel bölgelere örnekler (İstanbul’un etki alanı, liman ve havalimanı hinterlandları, üniversite ve sağlık merkezleri); planlama bölgeleri, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) ve kalkınma ajansları; bölgesel kalkınma ve bölgeler arası gelişmişlik farkları; bölgesel kalkınma projeleri: GAP, DAP, DOKAP, KOP, ZBK, Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi; projelerin bölgeye ekonomik, sosyal ve çevresel etkileri.

Hizmet sektörünün tanımı ve alt kolları (ulaşım, ticaret, turizm, eğitim, sağlık, finans, iletişim, kamu hizmetleri); Türkiye ekonomisinde hizmet sektörünün GSYH ve istihdamdaki payı; ulaşımı etkileyen doğal (yer şekilleri, iklim, akarsular) ve beşerî (nüfus, ekonomi, teknoloji, siyasi) faktörler; ulaşım sistemlerinin (karayolu, demiryolu, denizyolu, havayolu, boru hattı) yerleşmelere ve ekonomik faaliyetlere etkileri; Türkiye’de ulaşım sistemlerinin gelişimi (Cumhuriyet’in demiryolu atılımı, 1950 sonrası karayolu ağırlığı, yüksek hızlı tren, Marmaray, köprüler, havalimanları, enerji boru hatları).

Ticaretin tanımı ve gelişimi; dünyada ticareti etkileyen faktörler (üretim farklılıkları, ulaşım, teknoloji, siyasi ilişkiler, gümrük politikaları); Dünya Ticaret Örgütü ve bölgesel ticaret blokları (AB, USMCA, ASEAN, MERCOSUR); küresel ticaretin dağılışı ve başlıca ticaret merkezleri; Türkiye’de iç ticaret (borsalar, ticaret merkezleri, e-ticaret); tarihî ticaret yolları (İpek Yolu, Baharat Yolu, Kral Yolu, Kürk Yolu) ve Türkiye’nin bu yollar üzerindeki konumu, kervansaraylar ve Ahilik; Türkiye’de dış ticaret (ihraç ve ithal ürünleri, ticaret ortakları, dış ticaret dengesi, Orta Koridor).

Turizmin tanımı ve türleri; Türkiye’deki doğal ve kültürel semboller (Kapadokya, Pamukkale, Nemrut, Efes, Ayasofya, Göbeklitepe, Ani, Sümela); UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Türkiye varlıkları; Türkiye’nin turizm potansiyeli ve varlıkları (deniz-kum-güneş, kültür ve tarih, inanç, kış ve dağ, termal ve sağlık, yayla ve ekoturizm, gastronomi, kongre turizmi); turizmi etkileyen doğal ve beşerî faktörler; Türkiye’de turizm politikaları (Turizmi Teşvik Kanunu, turizm merkezleri, tanıtım, turizmin çeşitlendirilmesi ve dört mevsime yayılması); turizmin Türkiye’ye ekonomik, sosyal-kültürel ve çevresel etkileri; sürdürülebilir turizm.

Jeopolitik ve jeostrateji kavramları; kıta ve okyanusların konumsal önemi (boğazlar, kanallar ve geçitlerin stratejik değeri: İstanbul ve Çanakkale boğazları, Cebelitarık, Süveyş, Panama, Hürmüz, Babülmendep, Malakka); ülkelerin konumunun küresel ve bölgesel etkileri (denize kıyısı olma, kara ile çevrili olma, büyük güçlere komşuluk, kaynak zenginliği); Türkiye’nin jeopolitik konumu (Asya ile Avrupa arasında köprü, Boğazlar ve Montrö, Orta Doğu-Kafkasya-Balkanlar-Karadeniz-Akdeniz kesişimi, enerji ve ticaret koridoru, su kaynakları); Türkiye’nin jeopolitik konumunun siyasi, ekonomik ve kültürel etkileri ve sorumlulukları.

Teknolojik gelişmelerin kültürel ve ekonomik etkileri (iletişim, internet, kültürel etkileşim ve tekdüzeleşme, küresel üretim zincirleri); gelişmişlik seviyesinin belirlenmesinde etkili olan faktörler ve göstergeler (kişi başına gelir, İnsani Gelişme Endeksi, eğitim, sağlık, yaşam süresi, sektörel dağılım, teknoloji); gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ekonomik özellikleri; ülkelerin bölgesel ve küresel ölçekte doğal kaynak potansiyeli (petrol, doğal gaz, kömür, bor, nadir toprak elementleri, su); enerji güzergâhları ve etkileri; çatışma bölgeleri ve çatışma nedenleri (kaynaklar, etnik ve dinî farklılıklar, sınır sorunları, su); uluslararası ve bölgesel örgütler (BM, NATO, AB, İİT, Türk Devletleri Teşkilatı, OPEC, G20, OECD).

Doğal çevrenin sınırlılığı (yenilenebilir ve yenilenemez kaynaklar, taşıma kapasitesi, ekolojik ayak izi, Dünya Aşım Günü); çevre sorunlarının önlenmesine yönelik politika ve uygulamalar (yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, geri dönüşüm ve Sıfır Atık, ÇED raporu, korunan alanlar: millî parklar, tabiat parkları, sulak alanlar, organik tarım, sürdürülebilir kalkınma amaçları); doğal çevrenin yönetilmesinde ve korunmasında örgütlenme ve uluslararası anlaşmaların etkileri (UNEP, Ramsar, Montreal, Rio, Kyoto, Paris; sivil toplum kuruluşları: WWF, Greenpeace, TEMA); ortak doğal ve kültürel mirasa yönelik tehditler (savaşlar, iklim değişikliği, kirlilik, plansız yapılaşma ve turizm, kaçakçılık) ve UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi.

Müzik türleri ve enstrümanlar (classical, folk, jazz, pop, rock, hip-hop; bağlama, kemençe, ney, violin, drums); müzik zevkini ve deneyimleri anlatma; Present Perfect (ever, never, already, yet, so far) ile Past Simple (yesterday, last year, in 2020) farkı; tercih bildirme: prefer… to…, would rather… than…, I’m into…, I can’t stand…; konser ve sanatçı biyografisi okuma; bir müzik etkinliğine davet ve müzik tavsiyesi yazma.

Arkadaşlık ve iyi bir arkadaşın nitelikleri (loyal, reliable, supportive, honest, generous); ilişkilerle ilgili phrasal verbs (get on with, fall out with, make up, count on, look up to, hang out, drift apart); used to (geçmiş alışkanlık), be used to ve get used to (alışkın olmak / alışmak) ayrımı; arkadaşlık sorunlarına çözüm önerme; arkadaşlık üzerine bir anı ya da e-posta yazma.

İnsan hakları kavramı ve tarihsel belgeler (Magna Carta, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 1948, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 1989); temel hak ve özgürlükler (right to life, freedom of speech, right to education, equality); yükümlülük ve yasak bildiren yapılar (must, have to, mustn’t, don’t have to, should); geçmişe yönelik eleştiri ve pişmanlık: should have / shouldn’t have + V3, could have + V3; görüş bildirme, katılma ve katılmama ifadeleri; bir kampanya ya da makale yazma.

Film ve dizi türleri (action, comedy, drama, science fiction, horror, documentary, animation), sinema ve yapım dili (trailer, plot, cast, director, sequel, premiere, review, box office); bir filmin konusunu Present Simple ile anlatma; geleceği anlatma yolları: Present Continuous (arrangements), be going to (plans, evidence), will (predictions, offers), Present Simple (schedules), be about to (immediate future); bir film ya da dizi önerisi ve kısa eleştiri yazma; yerli yapımların uluslararası başarısı.

Duygular ve ruh hâlleri (anxious, stressed, confident, frustrated, grateful, overwhelmed); -ed ve -ing sıfatları (bored-boring, interested-interesting, tired-tiring, frightened-frightening); stres, sınav kaygısı ve iyi oluş (well-being) üzerine okuma; tavsiye verme yapıları: should / ought to, had better, Why don’t you…?, If I were you, I would…, It might be a good idea to…; bağlaçlarla görüş bildirme (because, so, although, however); bir “advice column” (tavsiye köşesi) mektubu yazma.

Yardım isteme ve teklif etme; kibarlık derecelerine göre rica kalıpları (Can you…?, Could you…?, Would you…?, Would you mind + V-ing?, Do you mind if I…?, I was wondering if you could…); ricaları kabul etme ve kibarca reddetme; yardım teklif etme (Shall I…?, Let me…, Would you like me to…?, I’ll…); gönüllülük, sosyal sorumluluk projeleri ve yardımlaşma kültürü (imece, askıda ekmek); teşekkür etme ve karşılık verme; bir gönüllülük projesine katılım e-postası yazma.

Haber dili ve haber türleri (headline, breaking news, reporter, eyewitness, source, fake news); haber okuma ve haberin kaynağını sorgulama; olay anlatımında Past Simple ve Past Continuous (when / while), Past Perfect; dolaylı anlatım (reported speech): say ve tell, zaman kaydırma (backshift), zaman ve yer ifadelerinin değişimi (today → that day, here → there), dolaylı sorular (asked if / whether, asked where…), emir ve ricaların aktarılması (told / asked + to + V1); bir haber metni yazma.

Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynakları (solar, wind, hydroelectric, geothermal, biomass; coal, oil, natural gas, nuclear); iklim değişikliği, karbon ayak izi ve enerji tasarrufu; koşul cümleleri: Type 0 (genel doğrular), Type 1 (gerçek olasılık), Type 2 (şimdiki ve gelecekteki hayalî durumlar, If I were…), Type 3 (geçmişe yönelik hayalî durumlar ve pişmanlık); unless ve wish yapıları; enerji tasarrufu önerileri sunma; bir kampanya metni ya da kısa makale yazma.

Teknolojinin hayatımızdaki yeri (smartphones, artificial intelligence, robots, 3D printing, smart homes, driverless cars), teknolojinin avantaj ve dezavantajları, dijital güvenlik ve sorumlu kullanım; edilgen yapı (passive voice): ne zaman kullanılır, by + agent, Present Simple, Past Simple, Present Perfect, Present Continuous, Future ve modal fiillerle edilgen; icat ve buluşları edilgen yapıyla anlatma; teknolojik bir ürünü tanıtma ve tartışma metni yazma.

Görgü kuralları ve nezaket (table manners, greetings, gift-giving, punctuality, online etiquette – netiquette); farklı kültürlerde görgü kuralları (Türkiye, Japonya, Birleşik Krallık, Hindistan, Orta Doğu) ve kültürel farkındalık; nezaket ve beklenti bildiren yapılar: be supposed to / be expected to, It is polite / rude to…, You should / shouldn’t…, make / let; kibar rica ve izin isteme kalıpları; bir yabancı arkadaşa Türk görgü kurallarını anlatan e-posta ya da rehber yazma.

Edilgen yapı, zamanlara göre passive ve by kullanımı.

Din ve bilim ilişkisi; Kur’an ve sünnette ilme verilen önem (“Rabbim ilmimi artır.”, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”); İslam medeniyetinde bilim ve düşüncenin gelişim süreci (çeviri faaliyetleri, Beytü’l-Hikme, bilgiye açıklık); İslam medeniyetinde öne çıkan eğitim ve bilim kurumları (mescit, küttâb, medrese – Nizamiye, rasathaneler – Meraga, Semerkant, İstanbul; darüşşifalar; kütüphaneler); Müslümanların bilim alanındaki özgün çalışmaları (Câbir bin Hayyân, Harizmî, Bîrûnî, İbn Sînâ, Zehrâvî, İbn Heysem, Cezerî, İdrîsî, Pîrî Reis, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin, Akşemseddin); Fatır suresi 27-28. ayetlerin mesajları.

Türklerin Müslüman olma süreci (Talas Savaşı, Karahanlılar – Satuk Buğra Han, Gazneliler, Selçuklular; Malazgirt ve Anadolu’nun Türk-İslam yurdu olması); Türklerin İslam’ı kabulünü kolaylaştıran etkenler (tek tanrı inancı, ahiret inancı, ahlaki değerler, cihan hâkimiyeti ve cihat anlayışı, mutasavvıfların etkisi); dinî anlayış ve kültürümüzün oluşmasında etkili olan şahsiyetler: Ebû Hanîfe, İmam Mâtürîdî, Ahmed Yesevî, Mevlânâ, Hacı Bektaş Velî, Yunus Emre, Ahi Evran, Hacı Bayram Velî; Nisa suresi 69. ayetin mesajları.

Tasavvufun tanımı ve tasavvufi düşüncenin oluşumu (zühd hareketi, Hasan-ı Basrî, Râbiatü’l-Adeviyye, Cüneyd-i Bağdâdî; Gazzâlî’nin tasavvufu sistemleştirmesi); temel kavramlar (mürşit, mürit, tarikat, tekke, zikir, seyr-i sülûk, velî, insan-ı kâmil, edep); tasavvufi düşüncenin ahlaki boyutu (nefis terbiyesi, tevazu, cömertlik, sabır, sevgi ve hizmet); kültürümüzde etkin olan bazı tasavvufi yorumlar (Yesevîlik, Kâdirîlik, Rifâîlik, Mevlevîlik, Nakşibendîlik, Bektaşîlik); Alevilik-Bektaşilikte temel kavram ve erkânlar (cem, cemevi, dede, musahiplik, düşkünlük, semah, dört kapı kırk makam, gülbank, lokma, Muharrem ve Hızır orucu); Hucurat suresi 10. ayetin mesajları.

Dinî meselelerin çözümünde temel ilke ve yöntemler (Kur’an, sünnet, icma, kıyas, içtihat; maslahat, kolaylık ve zarar vermeme ilkeleri; değişmeyen hükümler ve içtihada açık alanlar; Din İşleri Yüksek Kurulu); iktisadi hayatla ilgili meseleler: İslam’ın ekonomik hayatla ilgili ahlaki ölçüleri (meşruluk, helal kazanç, emek, faiz ve kumarın yasaklanması, karaborsa, hile, israf), işçi ve işveren hakları; gıda maddeleri ve bağımlılıkla ilgili meseleler (helal ve haramda temel ölçütler, haram kılınan ürünler, alkol, sigara, uyuşturucu, kumar ve teknoloji bağımlılığı); sağlık ve tıpla ilgili meseleler (kök hücre, organ nakli, kan bağışı, haram maddelerle tedavi, intihar); Enam suresi 151-152. ayetlerin mesajları.

Hint dinleri: Hinduizm’in doğuşu ve gelişimi (Vedalar, Upanişadlar, Bhagavad Gita), temel inançları (Brahman, Trimurti: Brahma-Vişnu-Şiva; karma, samsara/tenasüh-reenkarnasyon, mokşa), kast sistemi, ibadet ve kutsallar (Ganj, inek); Budizm’in doğuşu (Siddhartha Gautama), Dört Yüce Gerçek, Sekiz Dilimli Asil Yol, nirvana, Theravada ve Mahayana kolları; Çin dinleri: Konfüçyanizm (Konfüçyüs, Analektler, erdem, aile ve ataya saygı, beş temel ilişki) ve Taoizm (Lao Tzu, Tao Te Ching, Tao, wu wei, yin-yang); Hint ve Çin dinlerinin İslam açısından değerlendirilmesi.

Sembolik (modern) mantığın tanımı ve klasik mantıktan farkları (yapay dil, semboller, içerikten bağımsız biçim, matematiksel kesinlik, hesaplanabilirlik); doğal dilin belirsizlikleri ve sembolik dilin sağladığı açıklık; sembolik mantığın tarihsel gelişimi (Leibniz’in evrensel dil ve hesap düşüncesi, George Boole ve mantık cebiri, De Morgan, Gottlob Frege, Bertrand Russell ve Whitehead’in Principia Mathematica’sı, Claude Shannon ve elektrik devreleri); sembolik mantığın önemi ve bilim, matematik, bilgisayar ve yapay zekâdaki yeri.

Eklemler mantığında basit ve bileşik önermeler, önerme değişkenleri (p, q, r); eklemler (değilleme ¬, birleşme ∧, ayrılma ∨, koşul →, karşılıklı koşul ↔) ve doğruluk değerleri; günlük dildeki cümlelerin sembolleştirilmesi; doğruluk tablosu kurma (n önerme için 2ⁿ satır); totoloji, çelişki ve olumsal önermeler; eşdeğerlik (De Morgan kuralları, koşulun eşdeğeri p → q ≡ ¬p ∨ q, karşıt ters); çıkarımların geçerliliğinin doğruluk tablosu ve kısa yol (olmayana ergi) yöntemiyle denetlenmesi; temel çıkarım kuralları (modus ponens, modus tollens, koşullu kıyas, ayrık kıyas).

Eklemler mantığının sınırlılıkları ve niceleme mantığına duyulan ihtiyaç; önerme fonksiyonu (açık önerme), birey değişkenleri (x, y) ve birey sabitleri (a, b); yüklem harfleri (Px, İx); evrensel niceleyici (∀ – her, bütün) ve varlıksal niceleyici (∃ – bazı, en az bir); Aristotelesçi A, E, I, O önermelerinin niceleme mantığıyla sembolleştirilmesi; niceleyicilerin olumsuzlanması (¬∀x Px ≡ ∃x ¬Px); niceleme mantığında çıkarım (evrensel örnekleme); Frege ve modern mantığın kuruluşu.

Mantığın uygulama alanları (matematik ve bilim, bilgisayar bilimi ve yapay zekâ, hukuk ve adalet, dil ve iletişim, tıp ve teşhis, felsefe); klasik mantığın dışında gelişen mantık çeşitleri: modal mantık (zorunluluk ve olanak), deontik mantık (yükümlülük, yasak, izin), zamansal mantık, çok değerli mantık (Łukasiewicz), bulanık mantık (Lütfi Zade) ve teknolojideki kullanımı; mantığın günlük hayattaki yeri: karar verme, eleştirel düşünme, tartışma ve ikna, reklam ve medyadaki akıl yürütme hatalarını fark etme, bilgi doğrulama.

Peygamber sevgisi ve bu sevginin kaynağı (Kur’an’da Peygamberimizin rahmet olarak gönderilmesi, “Allah’ı seviyorsanız bana uyun.” ayeti); sevginin davranışa yansıması; Peygamberimize itaat ve bağlılığın Kur’an’daki temeli (Nisa 59, 80; Haşr 7; Ahzab 21 “güzel örnek”); İslam’ı anlama ve yaşamada sünnetin yeri ve önemi: sünnetin tanımı ve türleri (kavlî, fiilî, takrirî), Kur’an’ı açıklaması, hayata geçirilmesi, sünnetin doğru anlaşılması (hadis usulü, bağlam); Bir Sahabi Tanıyorum: Abdullah b. Ömer (sünnete bağlılığı, hadis rivayeti); Hadisten Hayata: sünneti günlük hayatta yaşamak.

Sahabe kavramı (Peygamberimizi mümin olarak görüp mümin olarak vefat eden kişiler) ve sahabenin farklı kesimlerden oluşması (muhacir, ensar, kadın, genç, köle, zengin, yoksul); İslam davetinde sahabenin rolü: tebliğ, hicret, fedakârlık, öğretmenlik ve elçilik; sahabenin Kur’an’a bağlılığı: ezberleme, yazma, öğrenip yaşama; sahabenin Peygamberimize ve sünnetine bağlılığı; sahabenin Peygamberimizle iletişimi: soru sorma, istişare, sevgi ve saygı; Bir Sahabi Tanıyorum: Abdullah b. Mesud (Kur’an’ı Mekke’de açıktan ilk okuyanlardan, kıraat ve fıkıh âlimi); Hadisten Hayata.

Cahiliye toplumunun özellikleri ve İslam toplumuna geçiş süreci; inanç hayatında değişim (putperestlikten tevhide, hurafelerden arınma); aile hayatında değişim (kadının hak ve onurunun korunması, kız çocuklarının diri diri gömülmesinin yasaklanması, miras hakkı, evlilikte rıza, anne-babaya iyilik); ekonomik hayatta değişim (faizin yasaklanması, helal kazanç, zekât ve sadaka, ölçü-tartıda doğruluk, karaborsa ve hilenin yasaklanması, emeğe saygı); siyasi alanda değişim (kabile taassubundan ümmet bilincine, hukukun üstünlüğü, istişare, adalet, Medine Sözleşmesi); Bir Sahabi Tanıyorum: Musab b. Umeyr; Hadisten Hayata.

Şemail-i şerif (Peygamberimizin fiziki ve ahlaki özellikleri) ve şemail kitapları (Tirmizî’nin eş-Şemâil’i); hilye-i şerif geleneği ve Hafız Osman’ın hilye tasarımı; Türk-İslam sanatında Peygamberimiz: hat, tezhip, minyatür; edebiyatımızda Peygamberimiz: naat (Fuzuli’nin Su Kasidesi), mevlid (Süleyman Çelebi’nin Vesiletü’n-Necat’ı), siyer, kırk hadis, miraciye, hicretname; musikimizde Peygamberimiz: mevlid ve naat besteleri, ilahiler (Itri’nin Na’t-ı Mevlana’sı gibi eserler); İslam dünyasında Peygamber sevgisi: Kutsal Emanetler (Hırka-i Saadet), mevlid kandili, kutlu doğum; Bir Sahabi Tanıyorum: Ebu Eyyub el-Ensari ve İstanbul’daki türbesi; Hadisten Hayata.

Kur’an-ı Kerim’in temel özellikleri ve korunmuşluğu (yazılması, mushaf hâline getirilmesi ve çoğaltılması); Kur’an’ın eşsizliği (i’caz): dil, anlam ve etki bakımından benzersizliği, meydan okuma (tehaddi) ayetleri; Kur’an’ı anlamada dikkat edilecek ilkeler (bütüncül okuma, bağlam, iniş sebebi, kavramların anlamı); Kur’an’ın sünnetle açıklanması (namaz, zekât, hac örnekleri); meal ve tefsirlerin rolü, Türkçede meal-tefsir geleneği (Elmalılı Hamdi Yazır); kıssa kavramı; Ayetlerden Mesajlar: Bahçe sahipleri kıssası (Kalem ve Kehf sureleri).

İman esaslarının temeli Allah inancı (Esmâ-i Hüsnâ, Ayetü’l-Kürsî); Allah’ın yeryüzündeki halifesi insan: akıl, irade, emanet ve sorumluluk; peygamberlik: insana rehberlik, peygamberlerin ortak özellikleri (sıdk, emanet, fetanet, tebliğ, ismet) ve ortak mesajları; imtihan âlemi dünya hayatı, dünya ve ahiret dengesi; insanlığın vazgeçilmez değeri ahlak; insanın zorunlu varlık alanı toplumsal düzen; kâinat ve tabiattaki ilahi lütuflar; Ayetlerden Mesajlar: Enam suresi 74–81 (Hz. İbrahim’in tevhid arayışı).

İman ve salih amel ilişkisi; inanç bağlamında insan psikolojisi (kalbin huzuru, umut, kaygı ve korkuyla baş etme: “Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.”); nimetleri fark etmek ve şükür; Kur’an’da ilmin önemi (“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”); çalışma, azim ve başarı; sabır ve metanet; dua ve tövbe, ümitsizliğe düşmemek; Ayetlerden Mesajlar: Peygamber duaları (Hz. Âdem, Hz. Musa, Hz. İbrahim, Hz. Yunus).

İyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi’l-ma’ruf nehy-i ani’l-münker) ve bunun yöntemi; birr (iyilik) kavramının kapsamı ve infak (Bakara, 177); danışarak iş yapma (istişare); temiz ve helal kazanç sağlama, ölçü-tartıda dürüstlük; emanete riayet etme; hesap günü ve sorumluluk bilinci; Kur’an’da örnek kadın şahsiyetler (Hz. Meryem, Firavun’un eşi Asiye, Sebe Melikesi); Ayetlerden Mesajlar: Yasin suresi 13–27 (kasaba halkı ve hakkı savunan adam).