Felsefe konu anlatımı

Felsefe kavramının anlamı ve farklı felsefe tanımları; mitolojik düşünceden felsefi düşünceye geçiş; İlk Çağ filozofları ve arkhe arayışı; felsefenin dönemleri; felsefi düşüncenin özellikleri (eleştirel, sistemli, refleksif, tutarlı, rasyonel, evrensel); felsefi soruların özellikleri; felsefenin bilim, din ve sanatla ilişkisi.

Düşünme ve dil ilişkisi; mantığın temel kavramları (kavram, terim, önerme, akıl yürütme, öncül, sonuç, doğruluk, geçerlilik, tutarlılık); akıl yürütme türleri (tümdengelim, tümevarım, analoji); argümanın yapısı (iddia, veri, gerekçe, destek, çürütme, niteleyici); güçlü argüman ölçütleri; safsatalar (adam karalama, çoğunluğa başvurma, otoriteye başvurma, korku, saman adam, kaygan zemin, döngüsel akıl yürütme).

Varlık felsefesinin (ontoloji) konusu; temel kavramlar (varlık, yokluk, oluş, töz, madde, idea, görünüş, gerçeklik, nitelik); varlığın var olup olmadığı problemi (nihilizm – Gorgias; varlığın var olduğunu savunanlar); varlığın ne olduğu problemi: idealizm (Platon, İbn Sina, Hegel), materyalizm (Demokritos, Hobbes, La Mettrie, Marx), düalizm (Descartes), oluşçuluk (Herakleitos), fenomenoloji (Husserl).

Bilgi felsefesinin (epistemoloji) konusu; temel kavramlar (bilgi, doğruluk, gerçeklik, özne, nesne, inanç, temellendirme, önerme, a priori, a posteriori); bilginin imkânı: şüphecilik (Pyrrhon, Gorgias) ve dogmatizm; bilginin kaynağı: rasyonalizm, empirizm, kritisizm, pozitivizm, sezgicilik, pragmatizm; doğruluk ölçütleri: uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, fayda, uzlaşım.

Ahlak felsefesinin (etik) konusu; temel kavramlar (iyi, kötü, erdem, değer, ödev, vicdan, özgürlük, sorumluluk, ahlak yasası); evrensel ahlak yasasının imkânı: var diyenler (Farabi, Kant) ve yok diyenler (Sofistler, hedonizm, egoizm, varoluşçuluk); özgürlük-sorumluluk ilişkisi: determinizm, indeterminizm, otodeterminizm; günlük hayattan ahlaki ikilemler.

Estetik ve sanat felsefesinin konusu; temel kavramlar (estetik, güzel, yüce, sanat, sanat eseri, sanatçı, beğeni, estetik yargı, yaratıcılık, taklit); güzelliğin ne olduğu: nesnelci (Platon, Aristoteles) ve öznelci (Hume) yaklaşımlar, Kant; ortak estetik yargıların imkânı; sanatın ne olduğu: taklit (mimesis), yaratma, ifade, oyun, hakikatin açığa çıkışı (Heidegger).

Siyaset felsefesinin konusu; temel kavramlar (devlet, iktidar, egemenlik, meşruiyet, hak, adalet, özgürlük, eşitlik, hukuk, birey, toplum); devletin kökeni: doğal ihtiyaç (Aristoteles, Farabi), toplum sözleşmesi (Hobbes, Locke, Rousseau), sınıf çatışması (Marx); iktidarın kaynağı ve meşruiyeti (Weber’in meşruiyet türleri); ideal düzen arayışları ve ütopyalar (Platon, Farabi, Thomas More, Campanella, Bacon); distopyalar; Türklerde devlet ve yönetim anlayışı (kut, töre, adalet).

Din felsefesinin konusu ve dinden farkı; temel kavramlar (inanç, iman, Tanrı, vahiy, kutsal, ibadet, ruh, ölümsüzlük); Tanrı’nın varlığına ilişkin görüşler (teizm, deizm, panteizm, ateizm, agnostisizm); Tanrı’nın varlığına yönelik kanıtlamalar (kozmolojik, ontolojik, teleolojik/düzen, imkân, ahlak kanıtı); evrenin sonluluğu ve sonsuzluğu; ruhun ölümsüzlüğü.

Bilim felsefesinin konusu; temel kavramlar (bilim, olgu, hipotez, teori, yasa, gözlem, deney, doğrulama, yanlışlama, paradigma); bilimin ne olduğu: ürün olarak bilim (mantıksal pozitivizm, Viyana Çevresi, Carnap) ve etkinlik olarak bilim (Kuhn); bilimin yöntemi: tümevarım (Bacon), doğrulanabilirlik, yanlışlanabilirlik (Popper), paradigma değişimi (Kuhn); bilim ve etik.

İnsan-çevre ilişkisinin felsefi temelleri; doğaya bakış (doğanın kutsallığı, mekanik doğa anlayışı, Bacon ve Descartes’ta doğaya hâkimiyet); çevre sorunlarının felsefi boyutu (Bhopal ve Çernobil gibi felaketler, iklim değişikliği); çevre etiği yaklaşımları: insan merkezci, canlı merkezci (Schweitzer, Singer), ekoloji merkezci (Leopold’un toprak etiği, Naess’in derin ekolojisi); gelecek kuşaklara sorumluluk (Hans Jonas); hayvan hakları; sürdürülebilirlik ve tüketim etiği.

Teknolojinin tanımı ve insan hayatındaki yeri (araçtan dijital çağa); teknoloji ile bilim ilişkisi; teknoloji bağlamında ontolojik problemler: insan-makine ayrımı, yapay zekâ düşünebilir mi (Turing testi, Çin odası), sanal gerçeklik ve gerçeklik algısı, insanın teknolojik dönüşümü (transhümanizm); aksiyolojik (değer) problemler: teknolojinin tarafsızlığı, sorumluluk, mahremiyet, gözetim, eşitsizlik ve dijital uçurum, yapay zekâ etiği; Heidegger’in teknoloji eleştirisi.

Akıl ve inanç kavramları; akıl-inanç ilişkisine yönelik felsefi sorular (İnanç akılla temellendirilebilir mi? Akıl ile inanç çatışır mı?); akıl-inanç ilişkisine dair görüşler: uyum ve uzlaşma (Kindi, Farabi, İbn Rüşt’ün “Fasl’ül-Makal”, Thomas Aquinas), inancın akıldan önceliği (Augustinus: “Anlamak için inanıyorum”, Anselmus, Gazali), inancın akla aykırılığı ve fideizm (Tertullianus, Kierkegaard’ın “inanç sıçraması”), aklın önceliği ve eleştirisi (Kant’ın sınırlar anlayışı); Pascal’ın bahsi; günümüzde bilim, akıl ve inanç tartışmaları.

Edebiyat ile felsefenin ortak ve farklı yönleri (insanı, varoluşu, ahlakı ve toplumu sorgulama; imgeye karşı kavram); felsefi düşüncenin edebî türlerde ifadesi (diyalog: Platon; deneme: Montaigne; roman: Dostoyevski, Camus, Sartre; şiir: Yunus Emre, Mevlânâ; masal ve fabl); edebî unsurlara felsefi bakış (karakter, olay, tema, mekân, zaman) ve edebî metinle felsefe yapma; Türk edebiyatından örnekler (Kutadgu Bilig, Peyami Safa, Tanpınar, Oğuz Atay).

Hayatın anlamına yönelik felsefi sorular (Hayatın bir anlamı var mı? Anlam keşfedilir mi, yaratılır mı?); mutluluk ve hayat ilişkisi: Aristoteles (eudaimonia, erdemli yaşam), Epikuros (dinginlik), Stoacılar (kontrol edebileceklerimiz), Farabi (erdemli toplumda mutluluk), Mevlânâ ve Yunus Emre; varoluş ve kendi olma problemi: Kierkegaard, Sartre (“varoluş özden önce gelir”), Camus (saçma ve Sisifos), Viktor Frankl (anlam arayışı); nihilizm ve anlamın inşası.

Hukuk ve insan ilişkisi; hukukun tanımı ve işlevleri (düzen, adalet, güvenlik, özgürlüklerin korunması); hukukun gereği ve önemi; hukukun kaynağına ilişkin görüşler: doğal hukuk (Aristoteles, Cicero, Thomas Aquinas, Grotius), pozitif hukuk (Austin, Kelsen’in saf hukuk teorisi), tarihsel hukuk okulu (Savigny); hukuk devleti ve hukukun üstünlüğü; ahlak-hukuk ilişkisi: benzerlikler ve farklar (yaptırım, içsel-dışsal), adaletsiz yasalara itaat sorunu (Sokrates, Antigone, sivil itaatsizlik).

Doğa filozofları, sofistler, Sokrates, Platon ve Aristoteles.

Hristiyan felsefesi (Augustinus, Aquinas), İslam felsefesi (Farabi, İbn Sina, İbn Rüşt, Gazali); inanç-akıl ilişkisi.

Rönesans ve bilimsel devrim, Bacon, Descartes, Hobbes, Spinoza, Locke; rasyonalizm ve empirizm.

Aydınlanma, Kant’ın eleştirel felsefesi, Hegel’in diyalektiği, Marx, Comte’un pozitivizmi, Nietzsche.

Varoluşçuluk (Sartre), fenomenoloji (Husserl), analitik felsefe (Wittgenstein), pragmatizm, Türkiye’de felsefe (Hilmi Ziya Ülken, Nermi Uygur).