3. Sınıf konu anlatımları

1000’e kadar sayıları okuma ve yazma; yüzler, onlar, birler basamağı ve basamak değeri; sayıları çözümleme (346 = 3 yüzlük + 4 onluk + 6 birlik = 300 + 40 + 6); sayıları karşılaştırma ve sıralama; tek ve çift sayılar; ileriye ve geriye doğru birer, ikişer, beşer, onar, yüzer ritmik sayma; sayı örüntüleri ve kuralını bulma; sayıları en yakın onluğa ve en yakın yüzlüğe yuvarlama; sayıların sayı doğrusundaki yeri.

Bütün, yarım ve çeyreğin kesir gösterimi (1/2, 1/4); bir bütünü eş parçalara ayırma; birim kesir kavramı ve gösterimi (1/2, 1/3, 1/4, 1/5 …), pay, payda ve kesir çizgisi; kesirleri modelle, sayı doğrusunda ve kesir kartlarıyla gösterme; birim kesirleri karşılaştırma (payda büyüdükçe parça küçülür); zaman ölçme: saniye, dakika, saat ilişkisi (1 dakika = 60 saniye, 1 saat = 60 dakika), analog ve dijital saati okuma, öğleden önce-öğleden sonra, süre hesaplama ve zaman problemleri.

Standart uzunluk ölçme birimleri: kilometre (km), metre (m), santimetre (cm) ve aralarındaki ilişkiler (1 m = 100 cm, 1 km = 1000 m); uygun birimi seçme; cetvel ve şerit metre ile ölçme; uzunlukları tahmin etme ve ölçerek kontrol etme; standart kütle ölçme birimleri: ton, kilogram (kg), gram (g) ve ilişkileri (1 kg = 1000 g, 1 ton = 1000 kg); uygun ölçme aracını ve birimi seçme (baskül, mutfak tartısı, kantar); uzunluk ve kütle problemleri.

Üç basamaklı sayılarla eldesiz ve eldeli toplama; onluk ve yüzlük bozarak çıkarma; toplama ve çıkarma işlemlerini çözümleme (basamaklara ayırarak işlem); toplama ve çıkarmanın terimleri ve ilişkisi; toplamaya ve çıkarmaya ait sağlama; işlemlerin sonuçlarını en yakın onluğa ya da yüzlüğe yuvarlayarak tahmin etme; zihinden toplama-çıkarma stratejileri (10’un ve 100’ün katlarıyla); bir ve iki işlem gerektiren problemler çözme ve kurma; bilinmeyen terimi bulma.

Çarpma işlemini tekrarlı toplama, eşit gruplar ve dizi (satır-sütun) modelleriyle anlamlandırma; 1’den 10’a kadar çarpım tablosu ve tablodaki örüntüler; katı kavramı (bir sayının 2 katı, 3 katı); çarpmada değişme özelliği ve 0 ile 1’in etkisi; bölme işlemini eşit paylaştırma ve eşit gruplama olarak anlamlandırma; bölmenin terimleri (bölünen, bölen, bölüm, kalan); kalansız ve kalanlı bölme; çarpma ile bölmenin ters işlem olması ve sağlama.

İki basamaklı bir sayıyı bir basamaklı sayıyla çarpma (çözümleyerek ve alt alta, eldeli); 10 ve 100 ile kısa yoldan çarpma; iki basamaklı sayıyı bir basamaklı sayıya bölme; çarpma ve bölme sonuçlarını tahmin etme ve muhakeme etme; yönergeleri yorumlama; dört işlem gerektiren problemleri çözme ve problem kurma (yapılandırma); işlem önceliği için problem adımlarını sıralama; eşitliğin farklı anlamlarını yorumlama (eşitliğin iki tarafının dengesi, bilinmeyeni bulma).

Geometrik cisimlerin (küp, kare ve dikdörtgenler prizması, üçgen prizma, silindir, koni, küre, piramit) yüz, ayrıt ve köşe sayıları; cisimlerin açınımları ve modelleri; geometrik şekilleri kenar ve köşe sayılarına göre sınıflandırma (üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen, sekizgen), köşegen; kare, dikdörtgen ve üçgeni noktalı/kareli kâğıda çizme; çevre ve çevre uzunluğunu hesaplama ve tahmin etme; birim kare ile yüzey ölçme; sıvı ölçme: litre (L) ve yarım litre, çeyrek litre; sıvı miktarını tahmin etme.

Şekillerde simetri doğrusunu belirleme ve çizme; bir şeklin birden fazla simetri doğrusu olabilmesi; harflerde, rakamlarda, bayraklarda ve doğada simetri; kareli kâğıtta bir şeklin simetriğini çizme ve tamamlama; kodlama: yön okları ve adım sayılarıyla algoritma yazma, bir algoritmayı izleyerek yol bulma, hatalı kodu bulup düzeltme (hata ayıklama), tekrar eden adımları kısaltma.

Araştırma sorusu oluşturma; kategorik veri (renk, meyve, ulaşım aracı) ve sayma ile elde edilen nicel veri (kardeş sayısı, kitap sayısı); veri toplama yöntemleri (anket, gözlem, ölçme); çetele ve sıklık tablosu; şekil grafiği (bir şeklin birden fazla veriyi gösterdiği anahtar dâhil) ve nokta grafiği oluşturma ve yorumlama; en çok-en az, fark, toplam soruları; grafikler arası dönüşüm; veriye dayalı karar verme ve sonuçları sunma.

Okuma öncesi tahmin (başlık, görseller) ve okuma sonrası tahmini metinle karşılaştırma; metnin konusunu belirleme; ana fikri (metnin vermek istediği mesaj) bulma; metne uygun başlık önerme ve başlık-içerik ilişkisi; şiirin konusu, teması ve ana duygusu (sevgi, özlem, coşku, hüzün, merak); metindeki gerçek ve hayalî unsurları ayırt etme; neden-sonuç ilişkileri; metinlerdeki değerler (dürüstlük, adalet, dostluk, vatanseverlik, çalışkanlık).

Hikâye unsurları: kişiler (karakterler), yer, zaman, olay; hikâye haritası oluşturma (kişiler, yer, zaman, sorun, olaylar, çözüm); giriş-gelişme-sonuç bölümleri; olayları oluş sırasına göre sıralama, sıra bildiren kelimeler (önce, sonra, ardından, en sonunda); kişilerin özelliklerini ve duygularını belirleme; hikâyeye farklı son yazma; okuduğu hikâyeyi kendi cümleleriyle anlatma (özetleme); Millî Mücadele kahramanlarının hikâyeleri ve fabllar.

Eş anlamlı (anlamdaş) kelimeler (yürek-kalp, vatan-yurt, cevap-yanıt, ihtiyar-yaşlı) ve zıt anlamlı (karşıt) kelimeler (cesur-korkak, dürüst-yalancı); cümlede eş ve zıt anlamlı kelime kullanma; bilinmeyen kelimenin anlamını bağlamdan (cümleden) tahmin etme ve sözlükten kontrol etme; alfabetik sıralama (ilk, ikinci, üçüncü harfe göre); bir kelimenin farklı anlamları (göz, yüz, dil); yeni öğrenilen kelimelerle kişisel sözlük oluşturma.

Atasözlerinin tanımı ve özellikleri (atalarımızın deneyimlerinden doğan, öğüt veren, kalıplaşmış, kısa sözler); deyimlerin tanımı ve özellikleri (genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış söz grupları); atasözü ile deyim arasındaki farklar; sık kullanılan atasözleri (Damlaya damlaya göl olur, Ağaç yaşken eğilir, Bugünün işini yarına bırakma, Komşu komşunun külüne muhtaçtır, Birlikten kuvvet doğar) ve deyimler (göz atmak, kulak kabartmak, el uzatmak, burnu havada olmak, ağzı kulaklarına varmak); atasözü ve deyimleri cümlede ve metinde kullanma; millî kültürümüzdeki yeri.

Hece kavramı ve her hecede bir ünlü bulunması; kelimeleri hecelerine ayırma; Türkçe hece yapıları (a, al, kal, alt, kalp); satır sonuna sığmayan kelimeyi heceden bölme ve kısa çizgi kullanma, tek harfli hecelerin satır sonunda ya da başında bırakılmaması; büyük harflerin kullanımı (özel adlar, cümle başı, millî ve dinî bayramlar, kurum adları); “de/da” bağlacının ve “mi” soru ekinin ayrı yazılması; “ki” bağlacının ayrı yazılması.

Nokta (cümle sonu, kısaltmalar, sıra sayıları, saat ve tarih yazımı), virgül (sıralanan kelimeler, hitaplar, evet-hayır sözlerinden sonra), soru işareti, ünlem işareti (duygu, seslenme, uyarı), iki nokta (açıklama, örnek ve konuşma öncesi), kesme işareti (özel adlara gelen ekler, sayılara gelen ekler), tırnak işareti (aktarılan sözler, kitap ve eser adları), kısa çizgi (satır sonu, iki kelime arası “ile”, “-den … -e” anlamı); noktalama işaretlerine dikkat ederek okuma ve yazma.

Yazma süreci (planlama, taslak, düzeltme, son hâl); betimleme: bir varlığı duyu organlarıyla algılanan özellikleriyle (görünüş, ses, koku, tat, dokunma) anlatma; karşılaştırma yazıları (benzerlik ve farklılıklar: tablet ve kitap); neden-sonuç cümleleri kurma; bilgilendirici metin, mektup, e-posta, günlük ve davetiye yazma; çocuk hakları, dijital gizlilik ve kişisel bilgilerin korunması hakkında yazma; yazdıklarını yazım ve noktalama açısından kontrol etme.

Okulda selamlaşma ve vedalaşma (Good morning/afternoon/evening, It’s good to see you, Have a nice day/weekend, See you later, Take care); okul çalışanları (headteacher, teacher, librarian, school nurse, caretaker, classmate); okuldaki yerler (gym, art room, music room, library, office, meeting room, corridor, sports field); yer ve kişi sorma (Where is the gym? Who is she? Whose bag is this?); günün bölümleri (morning, afternoon, evening, night); aylar ve mevsimler (January–December); doğum günü (When is your birthday? It’s in May. Happy Birthday! party, cake, candle, gift, balloon, surprise).

Okul dersleri (Turkish, Maths, Science, English, Life Study, Music, PE, Art) ve ders programı (What’s the first lesson today? We have Maths on Monday.); sınıf eşyaları (coursebook, workbook, exercise book, pen, ruler, paintbrush, duster, whiteboard, keyboard, mouse, microphone, locker, bookshelf, bin, map, flashcard); sınıf yönergeleri (Open/close your book, Listen and repeat, Work in pairs, Circle, Match, Spell, Try again); renkler ve açık-koyu (light/dark); mevsimler ve hava (It’s freezing! What nice weather!); övgü ve doğruluk ifadeleri (Great job! That’s right! Perfect!).

Görünüşü betimleme (tall, short, young, old, strong; curly/straight/long/short hair, blonde; eyes, eyebrows, eyelashes, chin, teeth); have got / has got ile özellik söyleme (She has got curly hair.); look like (He looks like his dad.); giysiler (jumper, sweatshirt, jeans, skirt, dress, jacket, coat, boots, socks, shoes, scarf, uniform) ve aksesuarlar (sunglasses, earring, necklace); I’m wearing … / She is wearing …; havaya uygun giyinme (It’s snowing. Put on your boots!); iltifat ve beğeni (You look great! Cool!).

Duygular (happy, sad, excited, angry, tired, scared, bored, hungry) ve duygu sorma (How do you feel? / Are you happy? Yes, I am. / No, I’m not.); kişilik sıfatları (hardworking, lazy, nice, cool, good, bad); sevdiği ve sevmediği şeyler (I like … / I love … / I don’t like … / I hate …); Do you like …? Yes, I do. / No, I don’t.; favori (My favourite colour is …); duygulara uygun tepki ve teselli ifadeleri (Calm down! Cheer up! Be careful! Don’t worry! I’m so excited!).

Geniş aile (grandparents, parents, uncle, aunt, cousin, grandson, granddaughter; man/men, woman/women, child/children); aile bireylerini tanıtma ve iyelik (my, his, her; Ali’s sister); günlük rutinler (wake up, brush my teeth, have breakfast/lunch/dinner, go to school, study, do homework, go to bed) ve saat (I wake up at seven o’clock.); ev işleri ve yardımlaşma (clean my room, wash the dishes, cook, iron, put the rubbish out, help my mum; Give me a hand! Do me a favour! No problem! It’s my pleasure!); Let’s eat together!

Boş zaman etkinlikleri (play chess, play games, play the guitar/piano/violin, read books, watch TV, swim, run, paint, draw); oyuncaklar (ball, doll, kite, puzzle, teddy bear, robot); I have / I don’t have; can ile yetenek (I can play the guitar. I can’t swim.); ne sıklıkla (always, often, sometimes, never; How often do you play chess? I sometimes play chess.); aileyle birlikte yapılan etkinlikler ve davet (Let’s play together! Why not? That’s so cool!).

Köy ve çiftlik hayatı (village, farm, farmhouse, cottage, barn, field, garden, tractor); çiftlik hayvanları (cow, sheep, goat, horse, donkey, hen/chicken, duck, turkey, rabbit) ve hayvan sesleri; çiftlik işleri (feed the animals, milk the cow, collect eggs, water the plants, grow vegetables, bake bread); şimdiki zaman ile şu an yapılanları anlatma (What are you doing? I’m feeding the hens. She is milking the cow.); her gün yapılan işler (every day); şaşırma ve beğeni ifadeleri (What a surprise! How beautiful! No way! Fantastic!).

Öğünler (breakfast, lunch, dinner) ve yiyecek-içecekler (bread, butter, cheese, olives, egg, toast, pancake, soup, salad, rice, pasta, fish, sandwich, cake, milk, tea, water, fruit juice, lemonade); What’s for breakfast? Breakfast time! Dinner is ready!; aç-tok olma (I’m hungry. I’m full.); sofrada nezaket (Pass me the salt, please. Enjoy your meal! Here you are.); kafe ve restoranda sipariş verme (menu, waiter/waitress, customer, order, bill; Can I have some soup, please? I’d like a sandwich. Anything else? Can I have the bill, please?); some ve any; fast food, takeaway.

Ulaşım araçları ve hava durumu: by bus, It is sunny.

Kendini tanıma: güçlü ve gelişime açık alanları belirleme (bilim, spor, sanat, sosyal beceriler), kendini geliştirme yolları ve kulüp seçimi; okuldaki ve evdeki hak ve sorumluluklar, hak ve sorumluluk dengesi; okul kuralları ve iş birliği; çocuk hakları (yaşama, eğitim, sağlık, oyun, korunma, katılım, ifade özgürlüğü, kimlik) ve Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi; haklar ihlal edildiğinde başvurulacak kişi ve kurumlar (aile, öğretmen, okul rehber öğretmeni, ALO 183); belirli gün ve haftalar.

Sağlığı koruma: dengeli beslenme ve besin grupları, öğün düzeni, yeterli uyku, fiziksel etkinlik, kişisel bakım ve temizlik, duruş bozuklukları, ekran süresi, hastalıklardan korunma ve aşı; güvenliği tehdit eden durumlar: ev kazaları (yangın, zehirlenme, elektrik çarpması, düşme, kesik), tanımadığı kişiler, kaybolma, akran zorbalığı ve dijital ortam riskleri; acil durumda 112 ve basit ilk yardım; trafik kurallarının önemi: yaya, yolcu ve bisikletli olarak uyulacak kurallar, trafik işaret levhaları (uyarı, yasaklama, bilgi, mecburi yön), trafik görevlileri.

Ailenin toplumun temeli olması; aile içi dayanışma, saygı, sevgi ve iletişim; ailede ortak kararlar ve görev paylaşımı; aile büyüklerinin deneyimlerinden yararlanma; toplumsal kurallar, gelenek ve görenekler, komşuluk ilişkileri; yardımlaşma ve dayanışma örnekleri (imece, Kızılay, AFAD, gönüllülük, sokak hayvanlarına yardım, ihtiyaç sahiplerine destek); meslekler, mesleklerin topluma katkısı, birbirini tamamlaması ve geleceğin meslekleri; ilgi ve yeteneklere göre meslek hayal etme; tasarruf ve bütçe.

Yakın çevredeki ve ülkemizdeki tarihî mekânlar (cami, han, hamam, kale, köprü, ören yeri, müze) ve doğal güzellikler (göl, şelale, kanyon, mağara, millî park), bunları koruma ve tanıtma; UNESCO Dünya Mirası listesindeki yerlerimiz; ülkemizin yönetim şekli: Cumhuriyet, millî egemenlik, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçim ve demokrasi, Cumhurbaşkanı; Mustafa Kemal Atatürk’ün başarıları (Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyet’in ilanı, inkılaplar) ve kişilik özellikleri (vatansever, ileri görüşlü, cesur, kararlı, çalışkan); millî birlik ve beraberlik, millî bayramlar, 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü.

Doğadaki canlı ve cansız varlıkların (su, toprak, hava, güneş, bitkiler, hayvanlar) insan yaşamındaki önemi; doğal kaynakların bilinçli kullanımı; kroki: bir yerin kuş bakışı basit çizimi, kroki üzerinde yön (sağ, sol, ileri, geri; kuzey-güney-doğu-batı) ve konum belirleme, yol tarifi; afetler (deprem, sel, heyelan, çığ, yangın, fırtına): afet öncesi (hazırlık, acil durum çantası, toplanma alanı, sabitleme), afet anı (çök-kapan-tutun) ve afet sonrası yapılacaklar; çevresel sürdürülebilirlik: tasarruf, geri dönüşüm, sıfır atık, ağaçlandırma, temiz enerji.

Bilimsel gelişmelerin hayatımızdaki önemi (aşılar, ilaçlar, elektrik, tarımda verim, hava tahmini), bilim insanları ve buluşları (Aziz Sancar, Cahit Arf, Gazi Yaşargil, İbn-i Sina, Uluğ Bey, Cezeri); teknolojik gelişmelerin günlük yaşama olumlu ve olumsuz etkileri (iletişim, ulaşım, sağlık, eğitim; ekran bağımlılığı, elektronik atık), teknolojinin bilinçli kullanımı; sanat dalları ve sanatçıların topluma katkıları (Mimar Sinan, Osman Hamdi Bey, Neşet Ertaş, Itri), geleneksel sanatlarımız ve sanata saygı (telif hakkı, emeğe saygı).

Bilimsel bilginin ne olduğu ve günlük hayattaki yeri; bilimsel bilgiye ulaşma yolları: gözlem yapma, tahmin etme, deney yapma, model oluşturma, belge taraması, iletişim kurma, veri toplama, sınıflandırma, karşılaştırma ve çıkarım yapma; bir soruya hangi yolla cevap aranacağını seçme; gözlem formu ve gözlem defteri tutma; bilim insanlarının özellikleri (merak, sabır, dikkat, dürüstlük, iş birliği, eleştirel düşünme) ve farklı bilim dalları; deney ve etkinliklerde güvenlik sembolleri.

Canlı ve cansız varlıklar; canlıların ortak özellikleri (beslenme, büyüme, solunum, boşaltım, hareket, üreme, tepki verme); canlıların belirli özelliklere göre gruplandırılması (sınıflandırma): bitkiler ve hayvanlar, hayvanların yaşadığı yere, hareket şekline, örtüsüne (tüy, pul, kıl), çoğalma şekline göre gruplanması; duyu organları (göz, kulak, burun, dil, deri) ve işlevleri; duyu organlarımızın sağlığını koruma; hayvanlardaki güçlü duyular.

Yaşam döngüsü kavramı (doğum/çimlenme, büyüme, üreme, ölüm aşamaları); hayvanların yaşam döngüleri: yumurtayla çoğalanlar (tavuk, ördek, güvercin, yılan, kaplumbağa, balık) ve doğurarak çoğalanlar (inek, kedi, insan); başkalaşım geçiren canlılar (kelebek: yumurta-tırtıl-pupa-kelebek; kurbağa: yumurta-iribaş-kurbağa); bitkilerin yaşam döngüleri (tohum-filiz-genç bitki-çiçek-meyve-tohum: şeftali, salatalık, marul, zeytin); canlıların benzer ve farklı yaşam döngüsü özelliklerini karşılaştırma.

Yer kabuğu ve yer kabuğunu oluşturan kayaçlar; kayaçların renk, sertlik, doku gibi özelliklerine göre gözlemlenmesi ve karşılaştırılması; mineraller (kayaçları oluşturan doğal maddeler) ve kayaç-mineral ilişkisi; madenler (ekonomik değeri olan kayaç ve mineraller: demir, bakır, bor, altın, kömür) ve kullanım alanları; maden çıkarma aşamaları ve Maden Tetkik ve Arama (MTA); fosil oluşumu (canlı kalıntılarının ve izlerinin kayaçlarda korunması), fosil bilimi (paleontoloji) ve fosillerin geçmişi anlamamıza katkısı.

Madde kavramı (kütlesi olan ve yer kaplayan her şey); maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri ve özellikleri: katıların belirli şekli ve hacmi, esnek ve kırılgan katılar, pürüzlü ve pürüzsüz yüzeyler; sıvıların bulundukları kabın şeklini alması, akışkanlığı; gazların bulundukları ortama yayılması ve sıkıştırılabilmesi; havanın yer kapladığını gösteren deneyler; çevredeki maddeleri hâllerine göre sınıflandırma; maddelerin özelliklerine göre kullanım alanları.

Karışım: iki ya da daha fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşan yeni madde; günlük hayattaki karışımlar (salata, ayran, limonata, çorba, kum-çakıl); karışımı oluşturan maddelerin özelliklerini koruması; karışımları ayırma yöntemleri: elle ayırma, eleme (tane büyüklüğü), süzme (sıvı-katı), mıknatısla ayırma (demir içeren maddeler), buharlaştırma (tuzlu su); suda çözünen ve çözünmeyen maddeler; atıklar ve atıkların türlerine göre ayrıştırılması (kâğıt, plastik, cam, metal, pil, organik atık), geri dönüşüm, yeniden kullanım ve sıfır atık.

Hareket kavramı (bir varlığın bütününün ya da bir kısmının yerini, konumunu veya durumunu değiştirmesi); canlı ve cansız varlıkların hareketleri; hareket çeşitleri: hızlanma, yavaşlama, yön değiştirme, sallanma, dönme; hareketlerin güvenli yaşamla ilişkisi (trafikte ani hızlanma-yavaşlama, oyun alanlarında salıncak ve tahterevalli, dönen mutfak aletleri); kuvvet: itme ve çekme; kuvvetin etkileri: duran varlığı hareket ettirme, hareket edeni durdurma, hızlandırma, yavaşlatma, yön değiştirme ve şekil değiştirme; hareket ve sporun sağlığa katkısı.

Elektriğin günlük yaşamdaki önemi; elektrikle çalışan araç-gereçler ve kullanım amaçları (aydınlatma, ısıtma, soğutma, iletişim, temizlik, eğlence); elektrik kaynakları: pil, akümülatör (akü), şarj edilebilir piller ve şehir elektriği (priz), güneş enerjisi; basit elektrik devresi (pil, ampul, kablo, anahtar); elektrikli araçların güvenli kullanımı (ıslak elle dokunmama, prize cisim sokmama, hasarlı kablo, çok fazla cihazı aynı prize takmama, elektrik çarpmasında yapılacaklar); elektriğin tasarruflu kullanımı ve atık pillerin toplanması.

Toprağın oluşumu (kayaçların su, rüzgâr, sıcaklık değişimi ve canlıların etkisiyle ufalanması, bitki ve hayvan kalıntılarının çürümesi) ve oluşumunun çok uzun sürmesi; toprağın yapısı: kum, çakıl, kil, humus, su, hava ve toprakta yaşayan canlılar (solucan, karınca, mikroskobik canlılar); verimli toprak; toprağın önemi ve korunması (erozyon, kirlilik); bitki yetiştirme: tohum, toprak, su, ışık, hava ihtiyacı, ekim-dikim, sulama, bakım; yerel (ata) tohumlar ve tarımın önemi.

Yaşam alanı kavramı (canlıların barındığı, beslendiği, ürediği doğal ortam); karasal (orman, çöl, kutup, çayır, dağ) ve sucul (deniz, göl, akarsu) yaşam alanları; canlıların yaşam alanlarına uyumu (develerin hörgücü, kutup ayısının kalın kürkü, balıkların yüzgeçleri, kaktüsün dikenleri); canlı çeşitliliği ve önemi; ülkemize özgü (endemik) canlılar; yaşam alanlarını tehdit eden durumlar (orman yangınları, kirlilik, kaçak avlanma, bilinçsiz yapılaşma) ve korunmasının canlı çeşitliliğine etkisi; milli parklar ve koruma çalışmaları.