5. Sınıf konu anlatımları

Geometrinin yapı taşları: nokta, doğru, ışın, doğru parçası, düzlem, çember ve dikme.

Açının elemanları, adlandırılması, açıölçerle ölçme ve dar, dik, geniş, doğru açı.

Kesişen, paralel ve çakışan doğrular; üç doğrunun durumları; iki paralel doğru ve bir kesen.

Çokgenin temel elemanları; kenarlarına ve açılarına göre üçgenler; pergel ve cetvelle üçgen inşası.

Milyarlar bölüğüne kadar doğal sayılar; basamak ve bölük, basamak değeri, karşılaştırma ve yuvarlama.

Toplama, çıkarma, çarpma, bölme; işlemlerin bileşenleri, tahmin, zihinden işlem ve çok adımlı problemler.

Dikdörtgen ve karenin çevresi, birim karelerle alan, alan bağıntısı ve çevre-alan ilişkisi.

Birim, basit, bileşik ve tam sayılı kesirler; kesir modelleri, sayı doğrusu ve denk kesirler.

Paydaları eşit, payları eşit ve farklı paydalı kesirleri karşılaştırma; kesirleri sıralama.

Paydası 10, 100, 1000 olan kesirler; ondalık gösterimin okunuşu, basamakları ve sayı doğrusu.

Yüzde sembolü, yüzdenin kesir ve ondalık gösterimi, bir çokluğun yüzdesini bulma.

İstatistik nedir; araştırma adımları; anket sorusu yazma; sıklık tablosu, sütun grafiği ve daire grafiği.

Grafikleri eleştirel okuma, yanıltıcı grafikler, verilerin değişebilirliği ve sonuçları yorumlama.

Eşitlik ve terazi modeli, eşitliğin korunumu, toplama ve çarpmanın değişme, birleşme ve dağılma özellikleri.

Parantez, çarpma-bölme ve toplama-çıkarma sırası; soldan sağa kuralı.

Artan, azalan ve tekrarlayan örüntüler; örüntünün kuralını bulma ve sonraki adımları tahmin etme.

İmkânsız, kesin ve eşit olasılıklı olaylar; olasılık spektrumu (0–1, %0–%100) ve olasılık dili.

Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri: eş anlamlı (anlamdaş), zıt anlamlı (karşıt) ve eş sesli (sesteş) sözcükler; bağlamdan anlam çıkarma.

Sözcüklerin gerçek (temel), mecaz ve terim anlamları; çok anlamlılık; bağlama göre anlam belirleme.

Deyim, atasözü ve özdeyişin tanımları ve farkları; anlamlarını bağlamdan çıkarma; metne kattıkları anlam.

Benzetmenin öğeleri; kişileştirme ve konuşturma sanatları; söz sanatlarının anlatıma katkısı.

Metnin konusunu, ana fikrini (ana düşünce) ve yardımcı fikirlerini belirleme; metne uygun başlık bulma; metni özetleme.

Hikâye edici metinlerin unsurları (olay, kişiler, yer, zaman); anlatıcı ve bakış açısı; giriş-gelişme-sonuç; olay sıralaması.

Edebî ve bilgilendirici metin türlerinin özellikleri; masal ile fabl farkı; şiirde dize, kıta ve kafiye; anı ve günlük farkı; mektup ve e-posta.

Tablo ve grafiklerden bilgi çıkarma; afiş, broşür ve infografiklerdeki mesajı bulma; görsel ile metin arasındaki ilişkiyi kurma.

Etkin dinleme kuralları; dinlediğinde/izlediğinde konu, ana fikir, 5N1K ve olay sırası; not alma; dinlediklerini özetleme; dinleme metniyle uygulama.

Büyük harflerin kullanıldığı yerler; nokta, virgül, soru işareti, ünlem işareti, kesme işareti, iki nokta ve kısa çizginin kullanımı.

Sayıların harfle ve rakamla yazımı, sıra ve üleştirme sayıları, tarih ve saat yazımı; bağlaç olan de/da ve ki ile soru eki mi’nin yazımı.

Yazma süreci (planlama, taslak, düzeltme); paragraf yazma; hikâye yazma; mektup, e-posta ve davetiye yazma kuralları.

Selamlaşma ve tanışma; ülkeler ve milliyetler; okulda kişiler, yerler ve kurallar; a / an / the (articles); emir cümleleri (imperatives); must / mustn’t, can / can’t ile kurallar.

Sınıf dili ve kuralları; okul dersleri ve ders programı; haftanın günleri; saati söyleme ve “What time?”; sınıf eşyaları; there is / there are; 50–100 arası sayılar.

Vücut bölümleri ve fiziksel özellikler; kıyafetler; günlük rutinler ve geniş zaman (Simple Present); sıklık zarfları (always, usually, often, sometimes, never); like / love / hate + -ing; question tags.

Aile üyeleri; aile üyelerinin rutinleri ve hobileri; şimdiki zaman (Present Continuous); Present Continuous ile Simple Present farkı; şimdiki zamanda question tags.

Mahalle ve şehirdeki yerler; yol tarifi; ev türleri, mobilyalar ve mutfak eşyaları; there is / there are; sahiplik (’s); karşılaştırma sıfatları.

Temel yiyecek türleri; restoranda sipariş verme; can (izin); have got / has got; sayılabilen ve sayılamayan isimler; some / any; How much / How many.

Doğadaki hayvan türleri, vahşi hayvanlar ve yaşam alanları; can (yetenek), must (zorunluluk); Where?; sıfatların karşılaştırma (comparative) ve üstünlük (superlative) dereceleri.

Gezegenimiz Dünya; tatiller, tatil yerleri ve etkinlikleri; gelecek planları için be going to; zaman ifadeleri (tomorrow, next week, this summer).

Hastalıklar ve öneriler: I have a headache. You should rest.

Film türleri, davet etme, kabul/ret; Let’s …, Would you like to come?

Evrendeki mükemmel düzen; Allah’ın varlığı ve birliği (tevhid); Allah’ın güzel isimleri (Esmâ-i Hüsnâ): Rahman, Rahîm, Alîm, Basîr, Semî, Kadîr; İhlas suresi ve anlamı.

Namazın anlamı ve önemi; namaz çeşitleri (farz, vacip, sünnet, nafile); namazın hazırlık şartları (abdest, temizlik, kıble, vakit, niyet) ve kılınış şartları; namazın insana kazandırdıkları; Tahiyyat duası.

Kur’an-ı Kerim’in iç düzeni (ayet, sure, cüz, hizb); Kur’an’ın temel özellikleri; ana konuları (inanç, ibadet, ahlak, sosyal hayat, kıssalar); Kevser suresi ve anlamı.

Peygamberlik ve peygamberlerin özellikleri; Kur’an-ı Kerim’de adı geçen peygamberler; Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa ve Hz. İsa’nın kıssaları ve verdikleri mesajlar; Kureyş suresi.

Dinin mimariye etkisi; caminin bölümleri (mihrap, minber, kürsü, minare, şadırvan, son cemaat yeri); kültürümüzden cami örnekleri (Divriği, Selimiye, Süleymaniye, Sultanahmet); cami adabı.

Orucun anlamı ve faydaları, sahur ve iftar, Ramazan Bayramı.

Selamlaşma, sofra, konuşma, ziyaret ve mescit adabı.

Güneş’in yapısı, büyüklüğü, dönme hareketi ve Dünya’daki yaşam için önemi.

Ay’ın yapısı, dönme ve dolanma hareketleri, Ay’ın evreleri; Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirine göre hareketleri.

Kuvvetin etkileri, dinamometre ile ölçme, newton birimi; kütle ile ağırlık arasındaki fark.

Sürtünme kuvvetinin özellikleri, yüzey pürüzlülüğünün etkisi, faydalı ve zararlı sürtünme, su ve hava direnci.

Mikroskopla hücre gözlemi; bitki ve hayvan hücresinin temel kısımları ve organelleri; hücre-doku-organ-sistem-organizma.

İskelet: kemik çeşitleri ve kıkırdak; eklemler; kaslar ve kas çeşitleri; sistemin sağlığı.

Işığın doğrusal yayılması; saydam, yarı saydam ve opak maddeler; tam gölgenin oluşumu ve gölge büyüklüğü.

Maddelerin tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısı; katı, sıvı, gaz; erime, donma, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme, kırağılaşma.

Isı ile sıcaklığın farkı, termometre, ısı alışverişi, ısı iletkenliği ve ısı yalıtımı.

Basit elektrik devresi elemanlarının sembolleri, devre şeması çizme, pil ve ampul sayısının ampul parlaklığına etkisi.

Evsel atık türleri, yeniden kullanım, geri kazanım, geri dönüşüm ve ileri dönüşüm; sıfır atık hiyerarşisi.

Mikroskobik canlılar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar.

Ait olduğumuz gruplar (aile, okul, arkadaş, spor kulübü), bu gruplardaki rollerimiz ve sorumluluklarımız; yardımlaşma ve dayanışmanın birlikte yaşamaya katkısı.

Kültür ve kültürel öğeler; yaşadığımız yerin kültürel özellikleri; somut ve somut olmayan kültürel miras; UNESCO listeleri; kültürel mirasın korunması.

Tarih öncesi çağlar; avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçiş; Karain Mağarası, Göbeklitepe, Çatalhöyük, Çayönü ve Hacılar; ilk yerleşim yerlerinde günlük yaşam.

Sümer, Akad, Babil ve Asur medeniyetleri; Hitit, Frig, Lidya, Urartu ve İyon medeniyetleri; yazı, kanun, para, antlaşma gibi ortak mirasa katkılar.

Ana ve ara yönler; harita, ölçek, lejant ve harita okuma; göreceli (bağıl) konum ve mutlak konum; ilimizin komşuları ve konum özellikleri.

Doğal çevre ve beşerî çevre unsurları; insanın doğal çevreyi değiştirmesi; doğal çevrenin insan yaşamına etkisi; yaşadığımız yerin geçmişi ve bugünü.

Doğal afet ve afet türleri (deprem, sel, heyelan, çığ, orman yangını); Türkiye’de afetler; afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılması gerekenler; AFAD ve afet çantası.

Türkiye’nin kara sınır komşuları, başkentleri ve Türkiye’ye göre konumları; komşularımızla ekonomik ve kültürel ilişkiler; Türk dünyası.

Demokrasi ve cumhuriyet kavramları; millî egemenlik; seçme ve seçilme; demokratik okul hayatı; etkin vatandaşın özellikleri.

Hak ve sorumluluk kavramları; çocuk hakları; temel haklar (yaşama, eğitim, sağlık, düşünce); hakların sınırları; haklarımızın ihlal edilmesi durumunda başvurulacak yollar.

Kamu kurumları ve görevleri (muhtarlık, belediye, valilik, kaymakamlık, okul, hastane, emniyet); sivil toplum kuruluşları; dilekçe ve CİMER ile başvuru.

İhtiyaç ve istek; kıt kaynaklar; kaynakların verimli kullanımı ve israf; bütçe, gelir-gider; bilinçli tüketici; tasarruf.

Tarım, hayvancılık, sanayi, ticaret, turizm, madencilik ve hizmet sektörü; ekonomik faaliyetleri etkileyen doğal ve beşerî faktörler; meslekler.

Teknolojinin tanımı; geçmişten günümüze teknolojik gelişmeler (yazı, tekerlek, matbaa, elektrik, internet); bilim insanları ve buluşlar; teknolojinin toplum hayatına etkileri.

Teknolojik ürünlerin doğru ve güvenli kullanımı; ekran süresi; dijital güvenlik ve kişisel bilgiler; siber zorbalık; elektronik atıklar.

Bilişim teknolojisi kavramı; bilgisayarın temel bileşenleri; giriş, çıkış, işlem ve depolama birimleri; donanım ve yazılım; işletim sistemi ve uygulama yazılımları; dosya ve klasör yönetimi; bit, bayt ve veri büyüklükleri.

Bilişim etiği; dijital vatandaşlık; kişisel bilgilerin gizliliği; güçlü parola; zararlı yazılımlar ve korunma; siber zorbalık; telif hakkı ve kaynak gösterme; dijital ayak izi; teknolojinin sağlıklı kullanımı.

İnternet ve web kavramları; web tarayıcı ve arama motoru; doğru anahtar kelime seçimi; güvenilir bilgi kaynağını ayırt etme; e-posta adresi ve e-posta yazma kuralları; bulut depolama ve çevrim içi ortak çalışma.

Kelime işlemci programıyla metin oluşturma ve biçimlendirme; resim ve tablo ekleme; sunu programıyla slayt hazırlama; iyi bir sunumun tasarım ilkeleri; dosya kaydetme ve uzantılar; dijital ürün planlama adımları.

Problem kavramı ve problem çözme adımları (anlama, plan, uygulama, değerlendirme); algoritma ve özellikleri; günlük hayattan algoritmalar; akış şeması sembolleri; sıralı adımlar, karar (koşul) ve tekrar (döngü) yapıları; robot ızgara problemleri.

Programlama ve programlama dili; blok tabanlı kodlama ortamları; olay (başlat) blokları; hareket ve görünüm blokları; döngüler (tekrarla, sürekli); koşullar (eğer … ise); değişkenler; hata ayıklama; basit oyun ve çizim projeleri.

Peygamberimizin doğduğu çevre: Mekke şehri, Kâbe, Arap toplumunun durumu; Fil olayı ve Fil yılı; Peygamberimizin doğumu (571, Mekke), babası Abdullah’ın doğumundan önce vefatı, annesi Âmine, adını dedesi Abdülmuttalib’in koyması (Muhammed: övülmüş); sütannesi Halime ve çölde geçen yılları; annesini 6, dedesini 8 yaşında kaybetmesi, amcası Ebu Talib’in himayesi; amcasıyla Şam yolculuğu ve Rahip Bahira; çocukken çobanlık yapması; yetim büyümenin Peygamberimizin kişiliğine etkisi ve yetimlere verdiği değer.

Peygamberimizin çocuklarla iletişimi: çocuklara selam vermesi, onları sevip öpmesi, oyunlarına katılması ve şakalaşması, onlara hediye vermesi, isimleriyle hitap etmesi, hatalarında nazik davranması, namazda çocukların ağlamasıyla namazı kısaltması; “Küçüklerimize merhamet etmeyen bizden değildir.” hadisi; çocukların dünyasında Peygamberimiz: çocukların onu sevmesi ve ona yakınlığı; yanında yetişen çocuklar: Hz. Ali, Enes b. Malik (on yıl hizmet), Zeyd b. Harise, Üsame b. Zeyd, Abdullah b. Abbas, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin; çocuklara sorumluluk ve güven vermesi.

Peygamberimizin temizlik adabı: beden temizliği (el yıkama, ağız ve diş temizliği, misvak, banyo, tırnak ve saç bakımı), elbise ve çevre temizliği, “Temizlik imanın yarısıdır.” hadisi, yolları temiz tutmak; yeme-içme adabı: yemeğe Bismillah ile başlamak, sağ elle ve önünden yemek, yemekten önce ve sonra elleri yıkamak, az ve ölçülü yemek (midenin üçte biri), israf etmemek, yemeği ayıplamamak, oturarak ve yudum yudum içmek, yemeği paylaşmak, sonunda şükretmek; giyim kuşam adabı: temiz, sade ve gösterişsiz giyinmek, sağdan başlamak, kibir ve israftan kaçınmak, yeni giysi giyince dua etmek.

Eş olarak Peygamberimiz: eşlerine sevgi, saygı ve nezaketle davranması, ev işlerine yardım etmesi (elbisesini yamaması, ayakkabısını onarması, keçisini sağması), eşleriyle şakalaşması ve Hz. Aişe ile koşu yarışı, eşlerinin görüşlerine değer vermesi, Hz. Hatice’ye vefası; “Sizin en hayırlınız ailesine karşı en hayırlı olanınızdır.” hadisi; baba olarak Peygamberimiz: çocukları (Kasım, Zeynep, Rukiye, Ümmü Gülsüm, Fatıma, Abdullah, İbrahim), kızı Hz. Fatıma’ya sevgisi ve onu ayakta karşılaması, oğlu İbrahim’in vefatındaki hüznü; dede olarak Peygamberimiz: torunları Hz. Hasan, Hz. Hüseyin ve Ümame ile ilgisi, onları sırtına bindirmesi ve onlarla oynaması.

Düşünmenin tanımı ve önemi; düşünme sürecindeki zihinsel etkinlikler: algılama, dikkat, hatırlama, karşılaştırma, sınıflandırma, ilişkilendirme, çıkarım yapma, değerlendirme; farklı düşünme edimleri: eleştirel düşünme (sorgulama, kanıt arama), yaratıcı düşünme (yeni ve özgün fikir üretme), analitik düşünme (parçalara ayırma), yansıtıcı düşünme (kendi düşüncesini gözden geçirme), problem çözme ve karar verme; düşünme engelleri (önyargı, acelecilik, ezber, sürü psikolojisi).

Önerme kavramı (doğru ya da yanlış olabilen hüküm bildiren cümle) ve önerme olmayan ifadeler (soru, emir, ünlem, dilek); önermelerin doğruluk değeri; olgusal ve değer yargısı içeren önermeler; akıl yürütmenin yapısı: öncüller ve sonuç; akıl yürütme türleri: tümdengelim (genelden özele, zorunlu sonuç), tümevarım (özelden genele, olası sonuç), analoji (benzetme yoluyla sonuç); geçerli ve geçersiz akıl yürütmeler; günlük hayatta akıl yürütme hataları (aceleci genelleme, yanlış neden).

Veri (işlenmemiş ham olgu), malumat (bağlamı ve anlamı olan, düzenlenmiş veri) ve bilgi (yorumlanmış, kullanılabilir, bir amaca hizmet eden malumat) ayrımı; veriden bilgiye dönüşüm; verinin kaynağı ve güvenilirliği; birincil ve ikincil kaynaklar; veri ve malumatın doğruluğunu sorgulama: kaynak, tarih, yazar, kanıt, tutarlılık kontrolü; yanlış ve yanıltıcı bilgi (dezenformasyon), sahte haber ve doğrulama yolları; grafik ve istatistiklerin yanıltıcı kullanımı.

Problem kavramı ve günlük hayatta karşılaşılan sorunlar; problem çözme basamakları (sorunu tanımlama, bilgi toplama, çözüm seçenekleri üretme, değerlendirme ve seçme, uygulama, sonucu değerlendirme); beyin fırtınası ve yaratıcı fikir üretme teknikleri; tasarım odaklı düşünme (empati, tanımlama, fikir üretme, prototip, test); karar verme ve seçenekleri ölçütlerle karşılaştırma (artı-eksi tablosu); iş birliği ve ekip çalışması; okul ve çevre için bir proje tasarlama.

Masalın tanımı ve sözlü kültürdeki yeri; masalın özellikleri: tekerleme (döşeme, giriş ve bitiş), olağanüstü kişi ve olaylar, belirsiz yer ve zaman, “üç” sayısının önemi, iyi-kötü karşıtlığı ve iyilerin kazanması, anonimlik; masalın bölümleri (giriş, gelişme, sonuç); Türk masal kahramanları: Keloğlan, İbiş ile Memiş, devler, periler, Kaf Dağı; fabl özellikli masallar (Uğur Böceği ve Karınca); masallarla kazanılan değerler: dürüstlük, yardımseverlik, çalışkanlık, kanaat (Ekmek mi? Altın mı?), merhamet (Yaralı Kiraz Kuşu); masal anlatma ve yazma.

Destanın tanımı ve özellikleri (toplumu derinden etkileyen olayları anlatan, olağanüstü kahramanlı, millî duyguları yansıtan, nazım-nesir karışık uzun anlatılar); doğal destan kavramı (halk arasında kendiliğinden oluşan, anonim, sözlü gelenekle aktarılan); İslamiyet öncesi Türk destanları: Oğuz Kağan Destanı (doğuşu, Bozkurt’un yol göstermesi, cihan hâkimiyeti ülküsü), Ergenekon Destanı (Göktürklerin Ergenekon’dan demir dağı eriterek çıkışı, Nevruz), Uygur Göç Destanı (kutlu taşın verilmesi ve göç); İslamiyet sonrası destanlar: Satuk Buğra Han (Karahanlıların İslam’ı kabulü), Dede Korkut hikâyelerinden Deli Dumrul, Köroğlu (haksızlığa başkaldıran halk kahramanı); destanlarda millî değerler ve semboller (Bozkurt, demir, kut, cihan hâkimiyeti).

Yapma (yazma) destan kavramı ve doğal destanla farkı: belli bir şair tarafından, millî bir olay üzerine yazılı olarak oluşturulması; yapma destanların konusu olan tarihî olaylar: Malazgirt Zaferi (1071, Sultan Alparslan, Anadolu’nun kapılarının açılması), İstanbul’un Fethi (1453, Fatih Sultan Mehmet, gemilerin karadan yürütülmesi), Çanakkale Savaşları (1915, Mehmet Akif Ersoy’un “Çanakkale Şehitlerine” şiiri), Kurtuluş Savaşı ve Mustafa Kemal Atatürk; yapma destanlarda millî duygu, kahramanlık, şehitlik ve vatan sevgisi; destan şiirlerini okuma ve anlama.

Kültür kavramı (bir toplumun maddi ve manevi değerlerinin bütünü) ve unsurları (dil, din, gelenek-görenek, sanat, mimari, mutfak, giyim, aile yapısı); medeniyet kavramı (insanlığın bilim, teknik, hukuk ve kurumlarla ulaştığı ilerleme seviyesi); kültür ile medeniyet arasındaki ilişki ve farklar; Türk-İslam medeniyetinin temelleri (bilgi, adalet, merhamet, ahlak, vakıf geleneği); kültürün nesilden nesile aktarılması; kültürel miras ve korunması; medeniyetimize yön veren şahsiyetleri tanımanın önemi.

Gönül ve düşünce rehberlerinin topluma etkisi; Hoca Ahmet Yesevi (Türkistan, Divan-ı Hikmet, Türkçe hikmetlerle İslam’ı anlatması, Yesevi dervişlerinin Anadolu’ya gelişi); Mevlana Celaleddin-i Rumi (Konya, Mesnevi, sevgi ve hoşgörü, “Gel, ne olursan ol yine gel” anlayışı); Yunus Emre (Türkçe şiir, sevgi ve insan anlayışı, “Yaratılanı severiz Yaratandan ötürü”); Hacı Bektaş-ı Veli (Anadolu’nun manevi birliği, eline-diline-beline sahip olmak); Ahi Evran (Ahilik teşkilatı, dürüst ticaret ve meslek ahlakı); Akşemseddin (Fatih Sultan Mehmet’in hocası, İstanbul’un fethindeki manevi rolü, hastalıklarla ilgili gözlemleri); bu rehberlerin ortak değerleri.

Türk-İslam bilim geleneği ve kurumları (medrese, rasathane, kütüphane, darüşşifa, Beytü’l-Hikme); Harezmi (cebir, algoritma kavramı, Hint-Arap rakamlarının yayılması); Farabi (felsefe ve müzik, “Muallim-i Sani”); İbn Sina (tıp, el-Kanun fi’t-Tıb, yüzyıllarca ders kitabı olması); Biruni (Dünya’nın çevresini hesaplaması, gözlem ve deney); Kaşgarlı Mahmut (Divanu Lugati’t-Türk, ilk Türk dünya haritası); Cezeri (otomatik makineler, robotik ve sibernetiğin öncüsü); Uluğ Bey ve Ali Kuşçu (Semerkant rasathanesi, yıldız kataloğu); Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, dünya haritası); Takiyüddin (İstanbul rasathanesi, mekanik saatler); Kâtip Çelebi (Cihannüma, Keşfü’z-Zunun); bilim insanlarının ortak özellikleri.

Türk-İslam sanatının temel özellikleri ve dalları (mimari, hat, tezhip, ebru, minyatür, çini, musiki); Mimar Sinan (Osmanlı’nın baş mimarı, Şehzade-çıraklık, Süleymaniye-kalfalık, Selimiye-ustalık eserleri, köprüler ve külliyeler); Itri (klasik Türk müziği bestecisi, Tekbir ve Salat-ı Ümmiye, Na’t-ı Mevlana); Hafız Osman (hat sanatı, klasik hilye düzeni); Matrakçı Nasuh (minyatür, şehir ve menzil resimleri, matrak oyunu, matematikçi ve tarihçi); Hammamizade İsmail Dede Efendi (Mevlevi ayinleri, şarkılar); sanatın toplum ve kültür için önemi; geleneksel sanatlarımızı yaşatmak.

Doğa olayı ile afet arasındaki fark; afet, tehlike, risk, zarar görebilirlik ve acil durum kavramları; afetlerin doğa kaynaklı ve insan kaynaklı olarak sınıflandırılması; afet yönetimi döngüsü (zarar azaltma, hazırlık, müdahale, iyileştirme); afet bilinci ve afet kültürü; AFAD ve 112 Acil Çağrı Merkezi; bireyin, ailenin ve okulun afete hazırlıktaki görevleri.

İnsan kaynaklı afetlerin özellikleri ve nedenleri (dikkatsizlik, ihmal, bilgisizlik, kural ihlali); yangınlar: yangın üçgeni (yanıcı madde, ısı, oksijen), ev ve orman yangınları, yangın söndürücü kullanımı, yangında yapılacaklar; endüstriyel kazalar: fabrika patlamaları, kimyasal sızıntılar, maden kazaları; KBRN (kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer) tehlikeler ve korunma; ulaşım kazaları ve trafik güvenliği; salgın hastalıklar ve hijyen; insan kaynaklı afetleri önlemede bireyin sorumluluğu.

Doğa kaynaklı afetlerin türleri: jeolojik (deprem, heyelan, volkan, tsunami), meteorolojik (sel, fırtına, hortum, kuraklık, dolu, aşırı sıcak-soğuk), çığ; Türkiye’nin afet riskleri (deprem kuşağı ve fay hatları, Karadeniz’de sel ve heyelan, Doğu Anadolu’da çığ); deprem öncesi, anı ve sonrası yapılacaklar (çök-kapan-tutun, hayat üçgeni değil güvenli nokta); sel, heyelan ve çığdan korunma; erken uyarı sistemleri ve meteorolojik uyarılar; 6 Şubat 2023 depremleri ve dayanışma.

Hava durumu ve iklim farkı; sera etkisi ve sera gazları (karbondioksit, metan); küresel ısınmanın nedenleri (fosil yakıtlar, ormansızlaşma, sanayi, ulaşım); iklim değişikliğinin sonuçları: aşırı hava olayları, sıcak hava dalgaları, kuraklık, orman yangınları, sel, buzulların erimesi ve deniz seviyesinin yükselmesi, canlı türlerinin azalması; iklim değişikliğinin afetlerle ilişkisi; iklim değişikliğiyle mücadele: azaltım (yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, ağaçlandırma) ve uyum; Paris Anlaşması; bireysel karbon ayak izini azaltma.

Medya kavramı; geleneksel medya (gazete, dergi, radyo, televizyon, sinema) ve yeni medya (internet, sosyal medya, dijital platformlar); medya araçlarının tarihsel gelişimi; medyanın işlevleri (haber verme, bilgilendirme, eğitme, eğlendirme, kamuoyu oluşturma, reklam); medyanın birey ve toplum üzerindeki olumlu ve olumsuz etkileri (bilgiye erişim, farkındalık; bağımlılık, yanlış bilgi, tüketim alışkanlıkları, kalıp yargılar); medya okuryazarlığı: medya içeriğine erişme, çözümleme, değerlendirme ve üretme becerileri; medya mesajlarının temel soruları (kim üretti, neden, kimin için, hangi teknikle, ne gizleniyor).

Medyada doğru bilgiye ulaşma: güvenilir ve güvenilmez kaynakları ayırt etme, haber ile yorum arasındaki fark, sahte haber (dezenformasyon) ve doğrulama yöntemleri (kaynak, tarih, yazar, kanıt, çapraz kontrol, görsel arama), clickbait (tık tuzağı) başlıklar, manipüle edilmiş görseller; ekran bağımlılığı: belirtileri ve zararları (göz, duruş, uyku, dikkat, sosyal ilişkiler), yaş gruplarına göre sağlıklı ekran süreleri, 20-20-20 kuralı, dijital denge ve ekransız zaman, aile medya planı.

Medya ve yapay zekâ: yapay zekânın tanımı, öneri algoritmaları ve kişiselleştirilmiş içerik, filtre balonu, yapay zekâ ile üretilen metin-görsel-video (derin sahte/deepfake), yapay zekâ araçlarını sorumlu ve etik kullanma; dijital ayak izi: aktif ve pasif dijital iz, kalıcılık, kişisel verilerin korunması, gizlilik ayarları, güçlü şifre, çerezler; siber zorbalık: türleri (hakaret, dışlama, tehdit, sahte hesap, izinsiz paylaşım), etkileri, karşılaşıldığında yapılacaklar (kaydet, engelle, bildir, güvenilir bir yetişkine anlat), seyirci olmamak.

İçerik üretimi: amaç ve hedef kitle belirleme, planlama (konu, mesaj, senaryo), metin-fotoğraf-video-podcast üretimi, doğru bilgi ve kaynak gösterme, telif hakkı ve izin, açık lisanslı içerikler, yaratıcılık ve özgünlük; dijital vatandaşlık: dijital ortamda haklar ve sorumluluklar, dijital etik ve görgü (netiket), saygılı iletişim, mahremiyete saygı, dijital katılım ve sosyal sorumluluk projeleri, güvenli ve sağlıklı teknoloji kullanımı.

Yazma sürecinin aşamaları (planlama, taslak, geliştirme, düzeltme, sunum); yazıya hazırlık: okuma ve gözlemden yararlanma (Yahya Kemal Beyatlı “Türkçenin Kalemleri”, hatıra ve deneme örnekleri), konu seçme ve sınırlandırma, yazma amacı (bilgilendirme, anlatma, ikna etme, betimleme), hedef okur; fikir üretme teknikleri (beyin fırtınası, zihin haritası, serbest yazma, 5N1K); bilgi toplama ve not alma; plan oluşturma: giriş-gelişme-sonuç, ana düşünce ve yardımcı düşünceler; yazı türlerini tanıma (hikâye, anı, deneme, mektup, haber, bilgilendirici yazı).

Taslaktan geliştirmeye geçiş; paragraf yapısı (konu cümlesi, destekleyici cümleler, bağlayıcı ifadeler, sonuç cümlesi); anlatım teknikleri ve düşünceyi geliştirme yolları (örnekleme, tanımlama, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma, benzetme); betimleme ve duyulara hitap; öykülemede olay örgüsü, kişi, mekân ve zaman; diyalog kullanımı; söz varlığını zenginleştirme (eş anlamlı, deyim, atasözü); yazıyı değerlendirme ölçütleri (içerik, düzen, dil ve anlatım, yazım ve noktalama), akran değerlendirmesi ve öz değerlendirme; “Bir Başkadır Benim Memleketim!” gibi metinlerden hareketle yazma.

Düzeltme ve redaksiyon: anlam bütünlüğü, gereksiz tekrarların ve anlatım bozukluklarının giderilmesi, cümleleri kısaltma ve netleştirme; yazım ve noktalama denetimi (büyük harf, de/da, ki, mi, kesme işareti); başlık seçimi ve etkili başlık özellikleri; sayfa düzeni ve biçim (kenar boşluğu, paragraf girintisi, okunaklı yazı, dijital yazımda yazı tipi ve boyutu); görsel, tablo ve kaynakça ekleme; sunum biçimleri (okul gazetesi, pano, blog, sesli okuma, dijital sunum); geri bildirimi değerlendirme ve yayımlama; yazar ahlakı (özgünlük, intihal yapmama).

Farklı türlerde yazma uygulamaları: hikâye (karakter yaratma, çatışma, olay örgüsü, mekân ve zaman, etkili giriş ve son), anı (birinci kişi anlatımı, yaşanmış olay, duygu ve düşünceler; “Osmanlı’da Bir Misafir Hatırası” gibi örnekler), mektup ve e-posta (bölümleri, resmî-özel mektup farkı), deneme (kişisel görüşü samimi bir dille anlatma), haber yazısı (5N1K ve ters piramit), şiir (imge, ahenk, duygu); yaratıcı yazma oyunları (resimden hikâye, üç kelimeyle hikâye, devam ettirme); yazma alışkanlığı ve okur-yazar topluluğu.

Okumanın tanımı ve amaçları; okuma süreci: okuma öncesi (amaç belirleme, başlık ve görsellerden tahmin, ön bilgileri hatırlama), okuma sırası (anlama, not alma, soru sorma, çıkarım yapma) ve okuma sonrası (özetleme, değerlendirme, ilişkilendirme); akıcı okuma: doğruluk, hız, prozodi (vurgu, tonlama, duraklama); sesli ve sessiz okuma; anlam oluşturma: ana fikir, yardımcı fikirler, metnin yapısı, metinler arası ilişki; söz varlığı: kelimenin anlamını bağlamdan tahmin etme, sözlük kullanımı, gerçek-mecaz-terim anlam; farklı metin türlerini okuma (öyküleyici, bilgilendirici, şiir, İstiklal Marşı).

Okuma stratejisi kavramı; okuma stratejileri: göz gezdirme (skimming) ve tarama (scanning), SQ3R (araştır, sorula, oku, anlat, tekrar et), not alma (Cornell yöntemi), altını çizme ve işaretleme, kavram haritası, grafik düzenleyiciler, soru-cevap ilişkileri, özetleme ve yeniden anlatma, tahmin ve doğrulama; bilgilendirici metinlerde metin yapıları (tanımlama, sıralama, neden-sonuç, karşılaştırma, problem-çözüm); tablo, grafik ve infografik okuma; tasarruf, yerli malı, Öğretmenler Günü, Damlataş mağarası gibi metinlerden uygulamalar; okuduğunu değerlendirme ve eleştirel okuma.

Dijital metinlerin özellikleri (bağlantılar, çoklu ortam, kaydırma, sürekli güncellenme); basılı ve dijital okuma arasındaki farklar; çevrim içi araştırma: anahtar kelime seçme, arama motoru kullanımı, sonuçları değerlendirme; güvenilir web sitesini tanıma (kurum, yazar, tarih, kaynak, alan adı); dijital okumada dikkat dağınıklığıyla başa çıkma (bildirimleri kapatma, tek sekme); yapay zekânın nasıl öğrendiğini anlatan metinler, haber ve söyleşi okuma (Ortak Türk Alfabesi haberi, söyleşi metinleri); dijital okuma etiği ve telif.

Okuma kültürü ve okuma alışkanlığı kavramları; okur kimliği (ilgi alanlarını tanıma, okuma tercihleri, okur olarak gelişim); kitap seçme ölçütleri (yaşa ve ilgiye uygunluk, yazar, tür, öneriler, kitabın tanıtım yazısı); okur günlüğü tutma (kitap künyesi, özet, sevilen bölüm, karakter analizi, kişisel değerlendirme, alıntılar); okuma planı ve hedefleri; kütüphane kullanımı (katalog, raf düzeni, ödünç alma kuralları), e-kitap ve sesli kitap; kitap kulübü, okuma halkaları, kitap tanıtım sunumu; okuma hakkı ve kitap sevgisi.

İnsan ve doğa ilişkisi; ekosistem kavramı ve bileşenleri (canlı ve cansız öğeler; üretici, tüketici, ayrıştırıcı); besin zinciri ve besin ağı; doğal denge ve biyolojik çeşitlilik; doğal dengeyi bozan insan etkinlikleri (habitat kaybı, kirlilik, aşırı avlanma, istilacı türler, ormansızlaşma); nesli tehlikedeki türler (Akdeniz foku, deniz kaplumbağaları, kelaynak); korunan alanlar (millî parklar, tabiat parkları, sulak alanlar); doğayı korumada bireysel ve toplumsal sorumluluklar; laboratuvar ve doğa çalışmalarında güvenlik işaretleri.

Doğada madde ve enerji akışı; su döngüsü (buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, sızma, yüzey akışı) ve suyun önemi; karbon döngüsü (fotosentez, solunum, ayrışma, fosil yakıtlar ve okyanuslar); azot döngüsü (azot bağlayan bakteriler, baklagiller, ayrışma) ve oksijen döngüsü; doğada atık yoktur ilkesi ve döngüsel ekonomi fikri; kompost; insan etkinliklerinin döngülere etkisi (fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, gübre ve kimyasallar, su kirliliği); döngüleri korumak için yapılabilecekler.

Doğal kaynaklar (yenilenebilir ve yenilenemez) ve sınırlılığı; üretim-tüketim zinciri ve her aşamada kaynak kullanımı; aşırı tüketim, israf ve çevresel etkileri (atık, kirlilik, kaynakların tükenmesi); ekolojik ayak izi, su ayak izi ve karbon ayak izi; sürdürülebilir tüketim ve sorumlu üretim; sıfır atık ve 5R ilkesi (reddet, azalt, yeniden kullan, geri dönüştür, çürüt); gıda israfı; enerji ve su tasarrufu; çevre etiketleri ve bilinçli tüketici; yerel ve mevsiminde ürün tüketmenin faydaları.

Hava ve iklim farkı; iklim sistemi; sera etkisi ve sera gazları (karbondioksit, metan, diazot monoksit, su buharı); insan kaynaklı sera gazı salımı (fosil yakıtlar, sanayi, ulaşım, tarım ve hayvancılık, ormansızlaşma, atıklar); iklim değişikliğinin kanıtları (sıcaklık artışı, buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, atmosferdeki CO₂ artışı, aşırı hava olayları); sonuçları (kuraklık, su kıtlığı, orman yangınları, sel, tarımda verim kaybı, biyoçeşitlilik kaybı, iklim göçü, sağlık sorunları); Türkiye’de iklim değişikliğinin etkileri (sıcak hava dalgaları, kuraklık, göl ve sulak alanların küçülmesi).

İklim değişikliğiyle mücadelenin iki yolu: azaltım (sera gazı salımını azaltma) ve uyum (etkilere hazırlanma); azaltım çözümleri: yenilenebilir enerji (güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal, biyokütle), enerji verimliliği, yalıtım, toplu taşıma ve elektrikli araçlar, ağaçlandırma ve karbon yutakları; uyum çözümleri: su yönetimi ve damla sulama, kuraklığa dayanıklı tarım, yeşil çatılar ve şehir parkları, erken uyarı sistemleri, afet planlaması; uluslararası çaba (Paris Anlaşması, Türkiye’nin net sıfır emisyon hedefi); yeşil meslekler; birey, okul ve toplum olarak yapılabilecekler.

Ahlak ve değer kavramları; ahlaki değerlerin kaynakları (aile, din, gelenek, akıl ve vicdan); temel ahlaki değerler: doğruluk ve dürüstlük, adalet, merhamet ve şefkat, saygı, sorumluluk, yardımseverlik, sabır, alçakgönüllülük; ahlaki davranış ve vicdan; değer çatışması ve ahlaki karar verme (Bana yapılmasını istemediğimi başkasına yapmam ilkesi); erdemli davranışın birey ve toplum için faydaları; Türk-İslam kültüründen örnek şahsiyetler (Yunus Emre, Ahi Evran, Nasreddin Hoca öyküleri).

Toplumsal kurallar (ahlak, görgü, gelenek-görenek, din ve hukuk kuralları) ve yaptırımları; değerlerin toplumsal düzendeki rolü; aile, okul, mahalle ve iş yaşamında ahlak; komşuluk ilişkileri ve komşu hakkı; hoşgörü, empati ve farklılıklara saygı; yardımlaşma ve dayanışma gelenekleri (imece, vakıflar, askıda ekmek, sadaka taşı); kul hakkı ve kamu malına saygı; iş ahlakı (dürüst ticaret, ölçü ve tartıda doğruluk); önyargı ve ayrımcılıkla mücadele.

Sorumluluk kavramı ve türleri; kendimize karşı sorumluluklar (sağlık, temizlik, eğitim, zaman yönetimi); aileye karşı sorumluluklar (saygı, ev işlerinde yardım, büyüklere ve küçüklere ilgi); okul ve arkadaşlara karşı sorumluluklar; topluma karşı sorumluluklar (kurallara uymak, kamu malını korumak, gönüllülük); canlılara ve doğaya karşı sorumluluklar (hayvan hakları, israf etmemek, çevreyi korumak); gelecek nesillere karşı sorumluluk; iş birliği, takım çalışması ve sorumluluk paylaşımı; sorumluluktan kaçmanın sonuçları.

Vatandaşlık kavramı ve T.C. vatandaşlığı; vatandaşın hakları ve görevleri (eğitim, vergi, askerlik, seçme-seçilme, yasalara uyma, kamu malını koruma); millî değerler ve semboller (bayrak, İstiklal Marşı, millî bayramlar) ve onlara saygı; aktif ve etkin vatandaşlık: demokratik katılım (okul meclisi, sınıf başkanlığı seçimi), sivil toplum kuruluşları, gönüllülük; toplumsal sorumluluk projeleri; vatan sevgisi ve şehitlerimize vefa; kamu kurumlarının hizmetleri (belediye, muhtarlık, AFAD, Kızılay); dijital vatandaşlık ve sorumlu iletişim.

Hukuk kavramı ve hukukun amacı; adalet, eşitlik ve hakkaniyet kavramları; eşitlik ile adalet arasındaki fark; hukuk kurallarının özellikleri (genel, soyut, devlet gücüyle desteklenen, yaptırımlı) ve diğer toplumsal kurallardan farkı; hukuk devleti ve hukukun üstünlüğü; kanun önünde eşitlik; adaletli olmanın birey ve toplum üzerindeki etkileri (güven, huzur, barış); adaletsizliğin sonuçları; tarihte adalet anlayışı (Hammurabi Kanunları, Orhun Yazıtları’ndaki töre, Kutadgu Bilig, Osmanlı’da kadılık); Mahkemelerin toplumsal düzendeki yeri.

Hak kavramı; temel hak ve özgürlükler (yaşama, kişi dokunulmazlığı, eğitim, sağlık, düşünce ve ifade, din ve vicdan, mülkiyet, seyahat); çocuk hakları ve Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (yaşama, gelişme, korunma, katılım hakları); hakların sınırı ve sorumluluk (başkasının hakkının başladığı yer); tüketici hakları; hakların hukuki yollarla aranması (dilekçe hakkı, CİMER, Kamu Denetçiliği Kurumu/Ombudsman, Tüketici Hakem Heyeti, Çocuk Hakları birimleri, ALO 183, 112 acil hattı); hakların kaynakları (Anayasa, kanunlar, uluslararası sözleşmeler).

Uyuşmazlık (anlaşmazlık) kavramı ve günlük hayattan örnekler (komşu, alışveriş, miras, trafik, okul); uyuşmazlıkların nedenleri (çıkar çatışması, iletişimsizlik, kuralları bilmemek, haksızlık, öfke); hukuka aykırı durumlar: suç ve kabahat farkı, haksız fiil ve tazminat, sözleşmeye aykırılık; hukuki sorumluluk ve cezai sorumluluk; çocukların (suça sürüklenen çocuk) sorumluluğu ve koruyucu tedbirler; akran zorbalığı ve okulda hukuka aykırı davranışlar; siber suçlar; ihlallerin toplum üzerindeki etkileri; uyuşmazlıkları önleme yolları.

Uyuşmazlık çözüm yolları: barışçıl iletişim ve müzakere, okulda akran arabuluculuğu, arabuluculuk (ticari, iş, tüketici uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk), uzlaştırma (bazı suçlarda), tahkim ve hakem heyetleri; yargı yolu ve mahkemeler; Türk yargı sistemi: anayasa yargısı (Anayasa Mahkemesi), adli yargı (hukuk ve ceza mahkemeleri, Yargıtay), idari yargı (idare mahkemeleri, Danıştay); yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı, adil yargılanma hakkı, masumiyet karinesi; hukuk meslekleri (hâkim, savcı, avukat, noter, arabulucu, zabıt kâtibi, icra memuru); görevli kurumlar (barolar, adliye, Adalet Bakanlığı).

Görgü, nezaket, edep, adap ve terbiye kavramları; görgü kurallarının kaynakları (aile, din, gelenek-görenek, kültür, toplumsal deneyim); görgü kurallarının amacı ve faydaları (saygı, uyum, huzur, iyi ilişkiler); sihirli sözcükler (lütfen, teşekkür ederim, özür dilerim, kolay gelsin, afiyet olsun, geçmiş olsun); selamlaşma ve tanışma kuralları; Türk kültüründe misafirperverlik ve büyüklere saygı; görgü kurallarının zamana ve kültüre göre değişmesi; birlikte yaşama kültürü ve nezaketin toplumsal huzura katkısı.

Kendine saygı ve öz bakım: kişisel temizlik ve hijyen (el yıkama, diş, banyo, tırnak), temiz ve duruma uygun giyim, düzenli uyku ve beslenme, kişisel eşyalara özen, beden diline ve duruşa dikkat; aile içi görgü: aile bireylerine saygı ve sevgi, büyüklerle konuşma adabı, izin isteme ve kapıyı çalma, mahremiyete saygı, ev işlerinde sorumluluk; sofra adabı (sofraya birlikte oturmak, besmele/afiyet olsun, ağız kapalı çiğnemek, israf etmemek, teşekkür etmek); misafir ağırlama ve misafirlikte görgü; telefon ve ekran kullanırken aile içi nezaket.

Okul içi iletişimde görgü: öğretmenlere ve okul çalışanlarına saygı, arkadaşlarla nezaketli iletişim, söz alma ve dinleme, sınıfa giriş-çıkış kuralları, nazik dil ve kırıcı sözlerden kaçınma, farklılıklara saygı, zorbalığa karşı durma; okul kaynaklarını kullanma: kütüphane, laboratuvar, spor salonu, yemekhane ve kantin adabı (sıraya girme, sessizlik, tabağı temiz bırakma); okul temizliği ve tasarruf (su, elektrik, kâğıt), sıra ve duvarlara zarar vermeme; törenlerde ve bayrak töreninde davranış; okul servisinde ve teneffüste görgü.

Ortak yaşam alanlarında görgü kuralları: toplu taşıma (yaşlıya, hamileye, engelliye yer verme, sıra, inenlere öncelik), trafikte yaya görgüsü, park ve bahçeler, apartman ve komşuluk (gürültü, çöp, ortak alan temizliği), alışveriş ve kuyruk, sinema-tiyatro-müze, ibadet yerleri, hastane ziyareti, telefon ve dijital ortam görgüsü; engelli bireylere nezaket (yardım etmeden önce sormak, erişilebilir alanları işgal etmemek); hayvanlara ve doğaya nezaket; görgü kurallarının millî ve manevi değerlerle ilişkisi (misafirperverlik, büyüğe saygı, komşu hakkı, vefa, bayram ziyaretleri).