9. Sınıf konu anlatımları

Tam sayı üsler ve üs kuralları; bilimsel gösterim; n. dereceden kök; köklü ifadelerin sadeleştirilmesi, dört işlem ve eşlenik; rasyonel üs ile köklü gösterim arasındaki geçiş.

Küme kavramı ve gösterimleri (liste, ortak özellik, Venn); eleman, boş küme, alt küme, eşit küme; evrensel küme ve tümleme; birleşim, kesişim, fark; De Morgan kuralları; eleman sayısı bağıntıları ve problemler.

Doğal, tam, rasyonel, irrasyonel ve gerçek sayılar; kümeler arası ilişki; aralık gösterimleri ve sayı doğrusu; aralıklarla birleşim-kesişim-fark; kapalılık, değişme, birleşme, dağılma, etkisiz ve ters eleman özellikleri.

Cebirsel ifade, terim, katsayı; denklem ile özdeşlik farkı; temel özdeşlikler (tam kare, iki kare farkı) ve geometrik modelleri; çift-tek, ardışık sayılar ve bölünebilmenin cebirsel gösterimi; doğrudan ispat, örnekle doğrulama ve karşı örnekle çürütme.

Fonksiyon kavramı; tanım, değer ve görüntü kümesi; f(x) = ax + b doğrusal fonksiyonu; eğim (değişim oranı) ve y-kesişimi; artan, azalan ve sabit fonksiyonlar; tablo, grafik ve cebirsel temsiller arası geçiş; gerçek hayat modelleri.

Mutlak değerin uzaklık olarak tanımı ve özellikleri; f(x) = a|x − h| + k fonksiyonunun grafiği (tepe noktası, simetri, artan-azalan aralıklar); mutlak değerli denklem ve eşitsizlikler; gerçek hayat uygulamaları (tolerans).

Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemler; eşitsizlikler ve özellikleri (negatif sayıyla çarpınca yön değişimi); denklem ve eşitsizliklerle gerçek hayat problemlerini modelleme; iki doğrusal fonksiyonu karşılaştırma ve grafiklerin kesişimi; çözümün bağlama uygunluğunu yorumlama.

Oran ve orantı; orantının özellikleri; doğru orantı (y = kx, doğrusal ve orijinden geçen) ve ters orantı (x · y = k); yüzde, artış-azalış, kâr-zarar; ölçek ve birim oran; karışım ve iş-hız problemleri.

Üçgenin iç açıları toplamının ispatı; dış açı ve dış açılar toplamı; açı-kenar bağıntısı (büyük açı karşısında büyük kenar); üçgen eşitsizliği ve kenar uzunluğu aralığı; ikizkenar, eşkenar ve dik üçgen özellikleri; açılara ve kenarlara göre üçgen çeşitleri.

Koordinat düzleminde öteleme, eksenlere ve y = x doğrusuna göre yansıma, orijin etrafında 90° ve 180° dönme; şekli koruyan (eşlik) dönüşümler; merkezil ölçekleme (homoteti) ve benzer şekiller; ardışık dönüşümler.

Eşlik kavramı ve üçgenlerde eşlik koşulları (KKK, KAK, AKA); benzerlik ve benzerlik oranı; benzerlik koşulları (AA, KKK, KAK); benzer üçgenlerde çevre ve alan oranı; benzer üçgen oluşturma ve gerçek hayatta yükseklik ölçme problemleri.

Paralel doğrular arasında orantı (Tales teoremi); dik üçgende hipotenüse ait yükseklik ve Öklid bağıntıları; Pisagor teoremi ve ispatı; Pisagor üçlüleri; Pisagor teoreminin karşıtı ile dik üçgen kontrolü; eşlik ve benzerlik problemleri.

Problem çözmede algoritma; değişken, atama, girdi-çıktı; akış şeması sembolleri; karar (eğer-değilse) ve döngü (tekrar) yapıları; sözde kod; algoritmanın izlenmesi (iz tablosu); EBOB (Öklid), asallık ve toplam algoritmaları; algoritmayı verimli hâle getirme.

Önerme ve doğruluk değeri; değil, ve, veya, ya da, ise, ancak ve ancak bağlaçları; doğruluk tabloları; De Morgan kuralları; koşullu önermenin karşıtı, tersi ve karşıt tersi; “her” ve “bazı” niceleyicileri ve olumsuzları; bağlaç ve niceleyicilerin algoritmalardaki koşullarda kullanımı.

İstatistiksel araştırma süreci (soru, veri toplama, analiz, yorum); evren-örneklem, nicel-nitel veri; frekans tablosu, histogram ve nokta grafiği; merkezî eğilim ölçüleri (ortalama, ortanca, tepe değer); yayılım ölçüleri (açıklık, çeyrekler açıklığı, standart sapma); kutu grafiği; uç değerin etkisi; başkalarının oluşturduğu grafikleri eleştirel yorumlama.

Deney, çıktı, örneklem uzayı ve olay; deneysel olasılık (göreli sıklık) ve büyük sayılar yasası; teorik olasılık; olasılık değerinin 0–1 aralığı; tümleyen olay; ayrık olaylar ve birleşim; ağaç diyagramı ve tablo ile örneklem uzayı; simülasyon.

Açı türleri; tümler ve bütünler açılar; paralel iki doğrunun bir kesenle yaptığı açılar (yöndeş, iç ters, dış ters); paralel doğrular arasında kırık çizgi (zigzag) kuralı; üçgende iç ve dış açı özellikleri; iç ve dış açıortayların oluşturduğu açılar; ikizkenar ve eşkenar üçgende açılar.

Üçgende eşlik koşulları (KKK, KAK, AKA) ve eş üçgenlerin kullanımı; açıortay ve iç açıortay teoremi; açıortay üzerindeki noktanın kenarlara uzaklığı; kenarortay ve ağırlık merkezi (2:1); dik üçgende hipotenüse ait kenarortay; yükseklikler ve diklik merkezi; kenar orta dikmeler ve çevrel çember merkezi.

Pisagor teoremi ve Pisagor üçlüleri; Pisagor’un karşıtıyla üçgen türü belirleme; özel dik üçgenler (30°-60°-90°, 45°-45°-90°, 3-4-5 ve katları); hipotenüse ait yükseklik ve Öklid bağıntıları; dik üçgende alan ve yükseklik ilişkisi; koordinat düzleminde uzaklık.

Taban-yükseklik ile alan; dik üçgen ve eşkenar üçgen alanı; iki kenar ve aradaki açıyla alan (½·b·c·sinA); Heron formülü; aynı yükseklikli üçgenlerde alan oranı tabanlar oranıdır; kenarortayın alanı ikiye bölmesi; ağırlık merkezi ve altı eş alan; benzer üçgenlerde alan oranı.

Fiziğin tanımı ve doğayı anlamadaki yeri; bilimsel yöntem; fiziğin alt dalları ve uğraş alanları; fiziğin diğer bilimlerle ve teknolojiyle ilişkisi; fizik bilimine yön veren bilim insanları (Türk-İslam ve dünya); fizikle ilgili meslekler ve kariyer keşfi.

SI birim sistemi; 7 temel nicelik ve birimleri; türetilmiş nicelikler; ölçme ve ön ekler; skaler ve vektörel nicelikler; vektörün özellikleri (doğrultu, yön, büyüklük, başlangıç noktası); vektörlerin toplanması (uç uca ekleme, paralelkenar, bileşenler); bileşke vektör.

Kuvvet kavramı ve etkileri; temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler; doğadaki dört temel kuvvet (kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer, zayıf nükleer); kuvvetlerin etki alanları, göreli büyüklükleri ve günlük hayattaki karşılıkları; kütle ve ağırlık.

Hareket ve referans noktası; konum, yol, yer değiştirme; sürat ve hız, ortalama hız; ivme; öteleme, dönme ve titreşim hareketleri; düzgün doğrusal hareket ve ivmeli hareket; konum-zaman ve hız-zaman grafiklerini yorumlama.

Basınç kavramı ve birimi; katı basıncı ve yüzey alanının etkisi; sıvı basıncı (P = h·d·g) ve etkileyen değişkenler; bileşik kaplar; Pascal ilkesi ve hidrolik sistemler; sıvı basıncının günlük hayattaki kullanımı (barajlar, su kuleleri, dalış).

Gazların basıncı; açık hava (atmosfer) basıncı ve Torricelli deneyi; açık hava basıncının yükseklikle değişimi; barometre ve manometre; açık hava basıncının günlük hayattaki etkileri; akışkanlarda hız-basınç ilişkisi (Bernoulli ilkesi) ve uygulamaları (uçak kanadı, çatı uçması, sprey).

Özkütle ve ölçülmesi; Arşimet ilkesi; kaldırma kuvvetinin batan hacme ve sıvının özkütlesine bağlılığı; kaldırma kuvvetinin sıvı basıncı farkından doğması; yüzme, askıda kalma ve batma koşulları; gemiler, denizaltılar, balonlar ve hidrometreler.

İç enerji, ısı ve sıcaklık arasındaki ilişki; termometreler ve sıcaklık ölçekleri (Celsius, Fahrenheit, Kelvin); öz ısı ve ısı sığası; Q = m·c·ΔT; hâl değişimi ve gizli ısı (Q = m·L); sıcaklık-zaman grafikleri; günlük hayattan örnekler.

Isıl denge ve denge sıcaklığı; alınan ısı = verilen ısı; ısı aktarım yolları (iletim, konveksiyon/taşıma, ışıma); ısı iletim hızını etkileyen değişkenler (madde cinsi, kesit alanı, kalınlık, sıcaklık farkı); ısı yalıtımı ve enerji tasarrufu.

Fiziksel anlamda iş, güç, kinetik-potansiyel enerji, verim ve enerji kaynakları.

Kimyanın tanımı ve günlük hayattaki yeri; simyadan kimyaya geçiş ve kimyaya katkı veren bilim insanları; kimyanın alt disiplinleri; kimya alanındaki meslekler; kimyasal maddelerin güvenli kullanımı, GHS tehlike işaretleri ve laboratuvar güvenlik kuralları.

Dalton, Thomson, Rutherford, Bohr ve modern atom teorileri; proton, nötron, elektron; atom numarası, kütle numarası, izotop; Bohr modeli ile emisyon ve absorpsiyon; s, p, d, f orbitalleri; Aufbau ilkesi, Pauli dışlama ilkesi, Hund kuralı; elektron dizilimi ve küresel simetri; değerlik elektronu.

Periyodik tablonun tarihçesi (Mendeleyev, Moseley); periyot ve grup; elektron diziliminden periyot ve grup bulma; s, p, d, f blokları; metaller, ametaller, yarı metaller ve soy gazlar; alkali metaller, toprak alkali metaller, halojenler; iyon oluşumu ve izoelektronik tanecikler.

Atom yarıçapı ve iyon yarıçapı; iyonlaşma enerjisi ve ardışık iyonlaşma enerjilerinden grup bulma; iyonlaşma enerjisindeki istisnalar (2A-3A, 5A-6A); elektronegatiflik; metalik ve ametalik aktiflik; periyot ve grupta değişim eğilimleri.

Kimyasal bağ ve oktet/dublet kuralı; metalik bağ ve metallerin özellikleri; iyonik bağ, iyonik bileşik formülü ve özellikleri; kovalent bağ (apolar ve polar kovalent), tekli-ikili-üçlü bağ; Lewis nokta yapısı; molekül polarlığı ve dipol moment.

İyonik bileşiklerin adlandırılması (tek değerlikli ve çok değerlikli metaller, Roma rakamı); çok atomlu iyonlar (hidroksit, nitrat, sülfat, karbonat, fosfat, amonyum); kovalent (moleküler) bileşiklerin Yunanca sayı ön ekleriyle adlandırılması; yaygın adlar (su, amonyak, metan); formülden ada, addan formüle geçiş.

Güçlü ve zayıf etkileşim ayrımı; dipol-dipol, iyon-dipol, London (dağılma) kuvvetleri, iyon-indüklenmiş dipol, dipol-indüklenmiş dipol etkileşimleri; hidrojen bağı ve suyun özel özellikleri; etkileşimlerin kaynama noktası ve çözünürlüğe etkisi; “benzer benzeri çözer”.

Kristal ve amorf katılar; iyonik, moleküler, kovalent ağ ve metalik katılar; sıvılarda adezyon ve kohezyon, kılcallık (kapiler etki), yüzey gerilimi, viskozite (akışkanlık); buhar basıncı ve kaynama noktası; moleküller arası etkileşimlerle maddenin özellikleri arasındaki ilişki.

Metal, alaşım ve metal nanoparçacık kavramları; nanoparçacıkların özellikleri ve kullanım alanları; evsel atıklardan metal nanoparçacık elde etme deneyi; ağır metallerin ekosisteme etkileri; ekolojik ve kimyasal ayak izi; atık önleme ve yeşil kimya ilkeleri; su, hava ve toprak kirliliği.

Sabun ve deterjan, polimerler, kozmetik ve ilaç; ambalaj atıkları ve geri dönüşüm kodları.

Biyolojinin tanımı, önemi ve alt dalları; biyolojinin gelişimindeki dönüm noktaları; bilimin doğası; bilimsel yöntem basamakları ve deney tasarlama (bağımlı, bağımsız, kontrol değişkenleri); bilim etiği; canlıların ortak özellikleri (hücresel yapı, organizasyon, beslenme, metabolizma, homeostazi, üreme…).

Canlıların yapısındaki inorganik moleküller; suyun yapısı, özellikleri ve canlılar için önemi; mineraller ve görevleri (Ca, Fe, I, Na, K, Mg, P); asit, baz, tuz ve pH; kanın ve sindirim kanalının pH değerleri; tampon sistemler.

Organik moleküllerin genel özellikleri; dehidrasyon ve hidroliz; karbohidratlar (monosakkarit, disakkarit, polisakkarit); lipitler (yağlar, fosfolipitler, steroitler; doymuş-doymamış yağ asitleri); proteinler (aminoasit, peptit bağı, görevleri, denatürasyon); enzimler; nükleik asitler (DNA, RNA, nükleotit); yağda ve suda çözünen vitaminler.

Organik molekül ayıraçları (Benedict, Lugol/iyot, Biüret, Sudan III) ve renk değişimleri; besin örneklerinde karbohidrat, lipit ve protein tespiti; enzim aktivitesini etkileyen koşullar (sıcaklık, pH, substrat ve enzim derişimi); optimum değerler; deney tasarlama ve grafik yorumlama.

Hücre teorisi; prokaryot ve ökaryot hücre yapısı; hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek; organellerin yapı ve görevleri (ribozom, endoplazmik retikulum, Golgi, lizozom, mitokondri, kloroplast, koful, sentrozom); bitki ve hayvan hücresinin karşılaştırılması; organeller arası iş birliği.

Hücre zarının yapısı (akıcı mozaik model) ve seçici geçirgenlik; pasif taşıma (difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, osmoz) ve etkileyen etmenler; hipotonik, hipertonik ve izotonik ortamlar; bitki ve hayvan hücresinde osmoz (turgor, plazmoliz, hemoliz); aktif taşıma; endositoz (fagositoz, pinositoz) ve ekzositoz.

Sınıflandırmanın amacı; yapay ve doğal (filogenetik) sınıflandırma; Aristoteles ve Linnaeus; ikili adlandırma kuralları; sınıflandırma kategorileri (üst âlem, âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins, tür); tür kavramı; modern sınıflandırmada DNA ve evrimsel akrabalık; ayırt edici anahtar (dikotom anahtar) kullanımı.

Üç üst âlem sistemi (Woese); bakterilerin yapısı, yararları ve zararları; arkelerin özellikleri ve ekstrem ortamlar; ökaryotlar: protistler, bitkiler (tohumsuz-tohumlu), mantarlar, hayvanlar (omurgasızlar ve omurgalılar); virüslerin yapısı; canlıların biyolojik ve ekonomik önemi.

Biyoçeşitlilik kavramı (genetik, tür ve ekosistem çeşitliliği); Türkiye’nin biyoçeşitlilik açısından önemi ve endemik türler; biyoçeşitliliği tehdit eden etmenler; nesli tükenen ve tehlike altındaki türler; koruma yolları (milli parklar, gen bankaları, Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı); bireysel sorumluluklar.

Edebiyatın tanımı ve sanatla ilişkisi; güzel sanatlar içinde edebiyatın yeri; edebiyatın diğer bilimlerle ilişkisi; günlük dil ile edebî dil; kurmaca ve gerçeklik; imge, sembol, çağrışım; açık ve örtük ileti; metin türlerinin sınıflandırılması.

Şiirin tanımı ve özellikleri; nazım birimi (beyit, dörtlük, bent); ölçü (hece ve aruz, serbest); uyak (kafiye) türleri ve redif; ahenk unsurları (aliterasyon, asonans, tekrir); imge ve söz sanatları; şiirde tema, ana duygu ve şairin bakış açısı; şiir inceleme basamakları.

Deneme türünün özellikleri; samimi, öznel ve sohbet havasındaki anlatım; Montaigne’den Türk denemecilerine kısa tarihçe; deneme inceleme; mülakat (görüşme) ve söyleşi farkı; iyi bir mülakat sorusunun özellikleri; mülakat dinleme ve not alma.

Türkçenin söz varlığı (deyim, atasözü, ikileme, terim, yerel söz); gerçek, yan, mecaz ve terim anlam; eş, yakın, zıt ve sesteş sözcükler; somut-soyut; genel-özel; ad aktarması (mecaz-ı mürsel) ve dolaylama; sözcüklerin metindeki anlam katkısı.

Duyguları betimleyen bir metin yazma (yazma öncesi, sırası, sonrası); betimleme türleri ve duyulara seslenme; büyük harflerin kullanımı; “de/da”, “ki”, “mi” ve birleşik sözcüklerin yazımı; sayıların ve kısaltmaların yazımı; nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta ve tırnak işaretinin kullanımı.

Paragrafın yapısı (giriş, gelişme, sonuç); konu, tema, ana düşünce, yardımcı düşünceler; açık ve örtük ileti; yazarın tutumu ve yazma amacı; anlatım biçimleri (açıklama, tartışma, öyküleme, betimleme); düşünceyi geliştirme yolları; paragraf sorularında çözüm stratejileri.

Anı türünün özellikleri; yaşanmış olayların birinci kişi ağzından anlatımı; anı ile hikâye, günlük ve otobiyografi farkları; Türk edebiyatında anı örnekleri; bir hikâyede konu, tema ve ana düşünceyi bulma; karakterin yolculuğunu anlatma (konuşma atölyesi).

Etkin dinleme ve izleme stratejileri; bir şiiri dinlerken ahenk, duygu ve imgeyi fark etme; dinleme metniyle uygulama; dinlediğini özetleme ve değerlendirme; hazırlıklı konuşma (sunum) aşamaları; beden dili, ses tonu ve vurgu; öz değerlendirme.

Hikâyenin tanımı ve romandan farkı; olay örgüsü ve serim-düğüm-çözüm; şahıs kadrosu (kahraman, yardımcı ve düşman karakterler); mekân ve zaman; anlatıcı ve bakış açıları (kahraman, gözlemci, hâkim/ilahi); olay hikâyesi ve durum hikâyesi; Türk hikâyeciliğinden örnekler.

Gezi yazısının özellikleri; gözlem, betimleme ve bilgi; öznel ve nesnel anlatım; Evliya Çelebi’den Tanpınar’a gezi yazısı örnekleri; belgesel izleme; bir belgeselden bilgi görseli (infografik) hazırlama; mekânı anlatan konuşma.

Romanın tanımı ve hikâyeden farkı; olay örgüsü, kişiler, mekân, zaman, anlatıcı ve bakış açısı; anlatım teknikleri (iç monolog, geriye dönüş, diyalog, mektup, günlük); roman türleri; Türk romanının doğuşu; Reşat Nuri Güntekin ve Çalıkuşu romanının incelenmesi.

Eleştiri (tenkit) türü ve nesnel eleştiri ölçütleri; eleştiri ile deneme farkı; Türk edebiyatında eleştirmenler; otobiyografi ve biyografi; Âşık Veysel’in hayatı üzerinden otobiyografik anlatım; öğretici metinlerde anlatım teknikleri, üslup ve düşünceyi geliştirme yolları; otobiyografi yazma atölyesi.

Türkçenin ses sistemi (8 ünlü, 21 ünsüz); ünlülerin sınıflandırılması; büyük ve küçük ünlü uyumu; ünsüz benzeşmesi (sertleşme), ünsüz yumuşaması, ünlü düşmesi, ünlü daralması, ses türemesi, kaynaştırma ünsüzleri, ulama; kuralların istisnaları ve yazıma etkisi.

Kök ve ek; yapım ve çekim ekleri; basit, türemiş ve birleşik sözcükler; isim tamlamaları (belirtili, belirtisiz, zincirleme, takısız); sıfat tamlaması; tamlamaların anlam ve anlatıma katkısı; Türkçenin sondan eklemeli yapısı.

Anonim halk anlatıları; masal tekerlemeleri, fablda kıssadan hisse, destanların oluşumu.

Tiyatronun unsurları, Batı tiyatrosu türleri, geleneksel Türk tiyatrosu.

Tarihin tanımı ve konusu; tarih öğrenmenin bireye ve topluma katkısı; tarihin doğası (geçmiş ile tarih farkı, yorum, nesnellik, çoklu bakış açısı); tarihsel bilginin üretim süreci; birincil ve ikincil kaynaklar; kaynak eleştirisi; tarihin yardımcı bilimleri.

Zaman ve kronoloji; tarihte kullanılan takvimler (Hicrî, Miladi, Rumi, 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Celali); takvimler arası dönüşüm mantığı; tarih öncesi ve tarih çağları; Avrupa merkezli çağ ayrımının eleştirisi; tarih araştırma ve yazımında dijital dönüşüm (dijital arşivler, veri tabanları, sanal müzeler, yapay zekâ ve bilgi kirliliği).

Avcı-toplayıcılıktan üretime geçiş; Tarım (Neolitik) Devrimi ve sonuçları; Anadolu’daki erken yerleşim ve inanç merkezleri (Göbeklitepe, Çayönü, Çatalhöyük); şehirleşme, iş bölümü ve sınıflaşma; yazının bulunuşu ve gelişimi (çivi yazısı, hiyeroglif, alfabe); Anadolu’da yazı.

Eski Çağ’da devlet ve yönetim anlayışları (teokrasi, şehir devleti, imparatorluk, demokrasi); Mezopotamya, Mısır, Hitit, Pers, Yunan ve Roma’da yönetim; ordu ve savaş teknolojisi; Kadeş Savaşı ve Antlaşması; yazılı hukukun doğuşu (Urukagina, Ur-Nammu, Hammurabi), Hitit hukuku, Roma hukuku ve Türk töresi.

Eski Çağ medeniyetlerinde inanç sistemleri (çok tanrılı inançlar, Mısır’da ölümden sonra hayat, Hitit “bin tanrılı halk”, Zerdüştlük); bilimsel gelişmeler (matematik, astronomi, tıp, takvim); mimari ve sanat (ziggurat, piramit, tapınaklar); Anadolu medeniyetlerinin katkıları (Lidya’da para, İyonya’da felsefe ve bilim).

Türklerin ana yurdu ve bozkır coğrafyası; konargöçer (yarı göçebe) yaşam ve hayvancılık; at ve atlı kültür; kut anlayışı, töre, kurultay (toy), ikili teşkilat ve onlu sistem; Gök Tanrı inancı ve cenaze gelenekleri (yuğ, kurgan, balbal); Asya Hun, Göktürk ve Uygurların bozkır kültürüne katkıları; Orhun Yazıtları.

Orta Çağ’ın kitlesel göçleri (Kavimler Göçü, Türk göçleri, Moğol yayılması); Kavimler Göçü’nün nedenleri ve sonuçları; Roma’nın bölünmesi ve Batı Roma’nın yıkılışı; Avrupa’da feodalite ve toplum yapısı; Kilise’nin gücü; Haçlı Seferleri’nin nedenleri ve sonuçları.

İslamiyet öncesi Arap Yarımadası; Hz. Muhammed’in hayatı, peygamberliği, Mekke ve Medine dönemleri; Hicret ve İslam devletinin kuruluşu; Dört Halife Dönemi; Emeviler (Arap milliyetçiliği, mevali); Abbasiler (Talas Savaşı, Türklerin devlet hizmetine girişi, Beytü’l-Hikme); Endülüs Emevileri.

Türklerin İslamiyet’i kabulünün nedenleri ve sonuçları; Karahanlılar (ilk Müslüman Türk devleti, Satuk Buğra Han, Türkçenin resmî dil olması, eserler); Gazneliler (Sultan Mahmut, “sultan” unvanı, Hindistan seferleri, Fars kültürü etkisi); Türk-İslam kültürünün ilk eserleri (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk, Atabetü’l-Hakayık).

Selçukluların ortaya çıkışı; Tuğrul Bey ve Dandanakan Savaşı; Bağdat seferi ve halifeliğin koruyuculuğu; Alparslan ve Malazgirt Savaşı; Melikşah ve Nizamülmülk dönemi; ikta sistemi ve Nizamiye medreseleri; Sultan Sencer, Katvan Savaşı ve devletin dağılması; Türkiye Selçukluları ve Anadolu beylikleri.

İpek Yolu, Baharat Yolu ve Kürk Yolu; ticaret yollarının güzergâhları ve taşınan mallar; ticaret yollarının kontrolü için yapılan mücadeleler; kervansaraylar ve Selçuklularda ticaretin korunması (devlet sigortası); ticaret yollarının kültürel etkileri (bilgi, din, buluş ve hastalıkların yayılması).

Orta Çağ’da İslam dünyasında bilim (Beytü’l-Hikme, çeviri hareketleri, Harezmi, Farabi, İbn-i Sina, Biruni, Ömer Hayyam); Türk-İslam medeniyetinde eğitim kurumları ve mimari; Avrupa’da skolastik düşünce, üniversitelerin doğuşu ve Gotik mimari; Çin’in teknolojik buluşları; medeniyetler arası etkileşim.

Coğrafyanın tanımı ve konusu; doğal ve beşerî ortam; coğrafyanın bölümleri (fiziki, beşerî ve ekonomik, bölgesel coğrafya); coğrafyanın ilkeleri (dağılış, karşılaştırma, nedensellik); coğrafya öğrenmenin önemi; antik dönemden günümüze coğrafyanın gelişimi ve Türk-İslam coğrafyacıları.

Haritanın tanımı ve unsurları (başlık, ölçek, lejant, yön oku, koordinat ağı); ölçek türleri ve ölçek hesapları; büyük ve küçük ölçekli haritalar; yer şekillerinin gösterimi (izohips, renklendirme); projeksiyonlar; Türkiye’nin matematik konumu (enlem ve boylam) ve özel konumu.

Dünya’nın şekli (geoit) ve sonuçları; enlem ve boylam kavramları; Dünya’nın günlük hareketi ve sonuçları (gece-gündüz, yerel saat, saat dilimleri); yıllık hareket, eksen eğikliği ve mevsimler; 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık tarihleri; konumun iklim ve yaşama etkileri.

Mekânsal bilgi ve mekânsal bilgi teknolojileri; Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve bileşenleri (donanım, yazılım, veri, insan, yöntem); katman mantığı; uzaktan algılama ve uydu görüntüleri; küresel konum belirleme sistemleri (GNSS/GPS); Türkiye’nin gözlem uyduları; günlük hayatta ve afet yönetiminde kullanım alanları.

Hava durumu ve iklim; atmosferin katmanları; sıcaklığın dağılışını etkileyen etmenler (enlem, yükselti, karasallık-denizellik, bakı, okyanus akıntıları, bitki örtüsü); izoterm haritaları; basınç, yüksek ve alçak basınç alanları; rüzgârın oluşumu; sürekli, mevsimlik ve yerel rüzgârlar (muson, meltem, fön, poyraz, lodos).

Nem kavramı (mutlak, maksimum, bağıl nem); yoğuşma ve yoğuşma ürünleri (sis, çiy, kırağı, bulut); yağış türleri (konveksiyonel, orografik, cephesel) ve dağılışı; Türkiye’de yağışın dağılışı; hava kütleleri ve cepheler; iklim sisteminin bileşenleri (atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer, biyosfer).

Sıcak, ılıman ve soğuk iklim türleri ve özellikleri; Türkiye’de görülen iklimler (Akdeniz, Karadeniz, karasal) ve iklim grafiklerinin yorumlanması; jeolojik dönemlerde iklim değişiklikleri; küresel iklim değişikliği, sera etkisi ve sonuçları; Paris Anlaşması ve Türkiye’nin hedefleri; bireysel ve toplumsal önlemler.

Dünya nüfusunun tarihsel gelişimi ve geleceği; nüfusun dağılışını etkileyen doğal ve beşerî faktörler; nüfus yoğunluğu; göç türleri ve nedenleri; demografik dönüşüm süreci; nüfus piramitleri ve yorumlanması; Türkiye’nin nüfus özellikleri; nüfus politikaları.

Ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması (birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül); ekonomik faaliyetleri etkileyen doğal faktörler (iklim, yer şekilleri, toprak, su, yer altı kaynakları); beşerî faktörler (nüfus ve iş gücü, sermaye, teknoloji, ulaşım, pazar, devlet politikaları); Türkiye’den örnekler (çay, fındık, muz, pamuk, sanayinin Marmara’da toplanması).

Tehlike, risk ve afet kavramları; afet türleri (jeolojik, hidrometeorolojik, biyolojik, teknolojik); Türkiye’de görülen afetler ve dağılışı (deprem, sel, heyelan, çığ, orman yangını, kuraklık); fay hatları; bütüncül afet yönetimi (zarar azaltma, hazırlık, müdahale, iyileştirme); AFAD; bireysel ve toplumsal afet bilinci.

Bölge kavramı; bölge belirlemede doğal ve beşerî kriterler; şekilsel (homojen) ve işlevsel (fonksiyonel) bölgeler; farklı kriterlere göre bölge sınırlarının değişmesi; Türkiye’nin coğrafi bölgeleri (1941 Birinci Coğrafya Kongresi) ve istatistiki bölge birimleri; bölge sınırlarının zamanla değişimi; küresel bağlantılar.

Orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem; akarsu, rüzgâr, buzul, dalga aşındırma ve biriktirme şekilleri.

Su döngüsü, okyanus akıntıları, akarsu rejimi, göl oluşum türleri, yer altı suları.

Toprak oluşumu ve türleri, dünya bitki örtüsü kuşakları, Türkiye’nin bitki örtüsü.

Farklı ülkelerin okul ve eğitim sistemleri; okul gelenekleri, etkinlikleri, millî ve dinî bayramlar; geniş zaman ile şimdiki zamanın karşılaştırılması; sıklık zarfları; durum fiilleri (stative verbs); geniş ve şimdiki zamanda question tags; tonlama.

Okul etkinlikleri ve kutlamalar; a/an/the ve sıfır artikel; sayılabilen ve sayılamayan isimler; some, any, much, many, a lot of, a few, a little, few, little; kibar rica (can, could, may, might); shall ile teklif ve öneri.

Sevilen dersler, öğrenme etkinlikleri, çalışma araçları ve yenilikler; programlı gelecek için Present Simple, planlanmış gelecek için Present Continuous; always ile can sıkan davranışlar; sıfattan türeyen zarflar; -ed/-ing sıfatlar; either…or / neither…nor; So do I / Neither do I / I hope so ile kısa cevaplar.

Vücut, hastalıklar ve sağlıklı yaşam; doktorda konuşma; geçmişte sürmekte olan eylemin başka bir olayla kesilmesi (Past Continuous vs Past Simple, when/while); geçmişteki yetenek (could); geçmiş alışkanlıklar (used to / would); wh-soruları; ilgili zamanlarda question tags; öneri (should, had better).

Aile ilişkileri ve ev hayatı; ev işleri ve sorumluluklar; düzenli ve düzensiz sıfatlarda karşılaştırma (good-better-best, bad-worse-worst, far-further, little-less, many-more); as…as, not as…as, the more…the more; dönüşlü zamirler; How long ile süre sorma; aile içi iletişim.

Mahalle ve şehir hayatı; şehirdeki yerler ve hizmetler; sosyal etkinlikler ve gönüllülük; there is/are ve yer edatları; yol tarifi; planlanmış eylemler (be going to) ile anlık kararlar ve tahminler (will) arasındaki fark; kanıta dayalı tahmin.

Dünya kültürleri, gelenekler ve yurt dışında eğitim; olasılık ve çıkarım (may, might, could, must, can’t); zorunluluk ve gereklilik (must, have to, need, had to); zorunluluk olmaması (don’t have to, needn’t); yasak (mustn’t, can’t); izin; öneri (should, ought to, had better); yetenek (be able to).

Doğa, çevre sorunları ve küresel problemler (iklim değişikliği, kirlilik, su kıtlığı, nesli tükenen türler); teknolojinin küresel sorunlara etkisi (yapay zekâ, veri, sağlık, afet sonrası iyileşme); tanımlayıcı ve tanımlayıcı olmayan sıfat cümlecikleri (who, which, that, where, whose, when).

Uzay, gezegenler, uzay keşifleri ve gelecekteki yaşam; Türkiye’nin uzay çalışmaları; hayalî ve gerçek dışı durumlar (Second Conditional: If + Past Simple, would + V1); “If I were you” ile öneri; dilek ve pişmanlıklar (wish + Past Simple, wish + Past Perfect, wish + could/would).

Kur’an’a göre insanın yaratılışı ve özellikleri; akıl, irade ve sorumluluk; doğruyu arayan bir varlık olarak insan; Allah’ın varlığı, birliği (tevhid) ve isimleri (Esma-i Hüsna); ibadet ve dua eden bir varlık olarak insan; duanın anlamı ve adabı; Kur’an’dan mesajlar.

İman kavramı ve mahiyeti (tasdik, ikrar); iman-amel ilişkisi; İslam’da iman esasları: Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe, kader ve kazaya iman; kutsal kitaplar ve peygamberlerin özellikleri; imanın bireye ve topluma kazandırdıkları; Kur’an’dan mesajlar.

İbadetin anlamı ve kapsamı; ibadetlerin amaçları; İslam’da temel ibadetler (namaz, oruç, zekât, hac, kurban, sadaka) ve hükümleri; ibadetlerin bireye ve topluma etkileri; ibadetlerde ihlas ve süreklilik; Kur’an’dan mesajlar.

Ahlak kavramı ve İslam’da ahlakın yeri; ahlakın kaynağı (Kur’an ve sünnet), iman-ibadet-ahlak ilişkisi; ahlakın temel unsurları (iyi-kötü, irade, niyet, vicdan, sorumluluk); İslam’ın teşvik ettiği ahlaki tutumlar (doğruluk, adalet, merhamet, sabır, tevazu, cömertlik, emanete riayet) ve yasakladığı davranışlar; gençlik dönemi ve ahlaki sorumluluklar.

Hz. Muhammed’in beşerî (insani) yönü ve peygamberlik görevleri (tebliğ, tebyin, teşri, örnek olma); Kur’an’da Hz. Muhammed; aile, toplum, ticaret ve devlet yönetiminde örnekliği; merhameti, adaleti ve istişaresi; kültürümüzde Hz. Muhammed sevgisi (mevlid, na’t, hilye) ve Ehlibeyt sevgisi.

Anadolu’nun İslamlaşması, Ahmet Yesevi, Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli; ahilik ve vakıf geleneği.

Bilgisayar biliminin konusu ve alanları; donanım-yazılım-veri ilişkisi; ikilik (binary) sayı sistemi ve onluk sisteme dönüşüm; bit, bayt ve depolama birimleri; karakterlerin kodlanması (ASCII, Unicode); renklerin ve görüntülerin temsili (piksel, RGB); veri sıkıştırma.

Bilgi işlemsel düşünme (ayrıştırma, örüntü tanıma, soyutlama, algoritma tasarımı); problem çözme süreci; algoritmanın özellikleri; sözde kod; akış şeması sembolleri; sıralı, karar ve döngü yapıları; iz tablosu ile algoritma izleme; doğrusal ve ikili arama, basit sıralama algoritmaları ve verimlilik.

Programlama dili ve Python; değişken ve atama; veri türleri (int, float, str, bool, list); girdi-çıktı (input, print) ve tür dönüşümü; aritmetik, karşılaştırma ve mantıksal operatörler; if-elif-else; for ve while döngüleri; range; listeler; sık yapılan hatalar ve hata ayıklama.

Bilişim etiği ve dijital vatandaşlık; telif hakkı ve lisans türleri (açık kaynak, Creative Commons); kişisel verilerin korunması (KVKK); siber tehditler (kötü amaçlı yazılım, oltalama, sosyal mühendislik, fidye yazılımı); güçlü parola ve iki adımlı doğrulama; güvenli internet kullanımı ve yapay zekâ çağında sorumluluk.

Sağlığın tanımı ve biyopsikososyal yaklaşım; sağlığı etkileyen faktörler; halk sağlığı ve sağlık hizmetleri (koruyucu, tedavi edici, rehabilitasyon, sağlığın geliştirilmesi; basamaklar); kişisel hijyen; bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar; engellilik ve dayanışma; akılcı ilaç kullanımı ve antibiyotik direnci.

Yeterli ve dengeli beslenme; besin grupları ve öğün düzeni; su tüketimi; beden kütle indeksi; fiziksel aktivitenin önemi ve bileşenleri, gençler için öneriler; uyku döngüsü ve uyku hijyeni; gıda kaynaklı hastalıklar ve gıda güvenliğinin dört temel kuralı; etiket okuma.

Ergenlik döneminin fiziksel, duygusal, bilişsel ve sosyal değişimleri; kimlik arayışı ve akran etkisi; stres ve stresle başa çıkma yolları; madde bağımlılıkları (sigara, alkol, uyuşturucu) ve davranışsal bağımlılıklar (dijital oyun, internet, kumar); bağımlılıktan korunma ve yardım hatları.

İlk yardımın tanımı ve amaçları; ilk yardımcının özellikleri; KBK (Koru-Bildir-Kurtar) ve 112; olay yeri değerlendirmesi; bilinç ve solunum kontrolü; temel yaşam desteği (göğüs basısı ve suni solunum); yabancı cisimle hava yolu tıkanması; kanamalar, yanıklar, kırıklar, bayılma; derlenme (koma) pozisyonu.

Trafik kültürü ve kuralların önemi; trafik kazalarının nedenleri; trafik işaretlerinin türleri (tehlike uyarı, trafik tanzim, bilgi işaretleri); yaya güvenliği; yolcu güvenliği (emniyet kemeri, çocuk koltuğu); sürücü güvenliği ve bisiklet-scooter kullanımı; trafiğin çevreye etkileri ve sürdürülebilir ulaşım.

İslam’dan önce Mekke: coğrafi konumu, Kâbe ve Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in Kâbe’yi inşası, Zemzem; Mekke’nin ticari önemi ve kervan yolları (yaz ve kış yolculukları), Ukaz panayırı; İslam öncesinde Mekke’nin toplumsal yapısı: kabile düzeni (Kureyş, Haşimoğulları), putperestlik ve hanifler, Cahiliye dönemindeki adaletsizlikler, Hılfu’l-Fudul; Peygamberimizin Mekke’de geçen çocukluk ve gençlik yılları, “el-Emin” lakabı, Hacerülesved’in yerine konması olayı; risaletten sonra Mekkelilerle ilişkiler: gizli ve açık davet, tepkiler, boykot ve Habeşistan hicreti.

Hz. Hatice’nin hayatı ve şahsiyeti: Mekke’nin saygın ve varlıklı tüccarlarından olması, iffeti nedeniyle “Tahire” diye anılması; Peygamberimizi ticaret kervanında görevlendirmesi ve dürüstlüğünü görmesi; Peygamberimizle evliliği (595) ve aile hayatları, çocukları (Kasım, Zeynep, Rukiye, Ümmü Gülsüm, Fatıma, Abdullah); ilk vahiy sonrası Peygamberimizi teselli etmesi ve ilk Müslüman olması; risalet sürecindeki desteği: maddi ve manevi yardımı, boykot yıllarındaki fedakârlığı; Hüzün Yılı’nda (619) vefatı; Peygamberimizin onu vefasızlık etmeden anması.

Hicreti hazırlayan sebepler: Mekke’de artan baskılar, Hüzün Yılı, Taif’ten sonuç alınamaması, Yesrib (Medine) halkının İslam’la tanışması; Akabe biatları (621 ve 622) ve Musab b. Umeyr’in Medine’ye öğretmen olarak gönderilmesi; hicret yolculuğu: Darü’n-Nedve’deki suikast planı, Hz. Ali’nin Peygamberimizin yatağında yatması ve emanetleri sahiplerine vermesi, Hz. Ebu Bekir ile Sevr mağarası, Kuba ve ilk mescit, Medine’ye varış (622); İslam toplumunun teşekkülü: Mescid-i Nebevi, Suffe, muahat (kardeşlik), Medine Sözleşmesi; hicretin önemi ve hicri takvim.

Veda haccı (632) ve Veda hutbesindeki evrensel mesajlar (can, mal ve namus dokunulmazlığı; eşitlik; kadın hakları; emanet; kan davası ve faizin kaldırılması; Kur’an ve sünnete bağlılık); Peygamberimizin hastalığı, hastalığında ashabına öğütleri, Hz. Ebu Bekir’i namaza imam tayin etmesi; vefatı (632, Rebiülevvel ayı, Hz. Aişe’nin odası) ve Mescid-i Nebevi’de defni; vefat haberine ashabın tepkisi, Hz. Ebu Bekir’in konuşması (“Kim Muhammed’e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim Allah’a tapıyorsa bilsin ki Allah diridir.”); Peygamberimizin geride bıraktığı miras: Kur’an, sünnet, güzel ahlak.

Bilimsel düşüncenin gelişiminde astronominin rolü (takvim, tarım, yön bulma, zamanın ölçülmesi); astronominin doğuşu ve gelişimi (Mezopotamya, Mısır, Çin, Antik Yunan, İslam dünyası, Rönesans ve modern dönem); astronomiye damga vuran bilim insanları (Aristarkus, Batlamyus, el-Battani, Biruni, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin, Kopernik, Kepler, Galileo, Newton, Hubble); yer merkezli ve Güneş merkezli evren modelleri; astronominin ilişkili olduğu bilim dalları (astrofizik, kozmoloji, astrobiyoloji, gezegen bilimi); gözlem ve kuramın önemi; teleskopların sınıflandırılması (mercekli, aynalı, radyo, uzay teleskopları) ve Türkiye’deki gözlemevleri (TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Doğu Anadolu Gözlemevi).

Evren ve evrenin yapısı; gök cisimleri (yıldız, gezegen, cüce gezegen, uydu, asteroit, kuyruklu yıldız, meteor-meteorit, bulutsu, yıldız kümesi); gök adalar (galaksiler) ve Hubble sınıflandırması (sarmal, çubuklu sarmal, eliptik, düzensiz); Yerel Grup ve gök ada kümeleri; astronomide kullanılan uzaklık birimleri (astronomik birim, ışık yılı, parsek) ve uzaklık ölçme yöntemleri (paralaks); Samanyolu Gök Adası’nın yapısı (çekirdek, disk, sarmal kollar, hale), Güneş’in Samanyolu’ndaki yeri; Büyük Patlama ve evrenin genişlemesi; karanlık madde ve karanlık enerji.

Güneş Sistemi’nin oluşumu (bulutsu kuramı); Güneş’in yapısı (çekirdek, ışınım ve konveksiyon bölgeleri, fotosfer, kromosfer, taç), güneş lekeleri, güneş patlamaları ve güneş rüzgârı, kutup ışıkları; iç (karasal) ve dış (gaz-buz devi) gezegenler ve özellikleri; Kuiper Kuşağı ve Oort Bulutu; yıldızların sınıflandırılması (renk, sıcaklık, parlaklık, H-R diyagramı); yıldızların yaşam süreci: bulutsu, ön yıldız, ana kol, kırmızı dev ve süper dev; beyaz cüce, gezegenimsi bulutsu, süpernova, nötron yıldızı ve kara delik; kütleye göre yıldızların sonu.

Gök küresi kavramı ve koordinatlar (ufuk, başucu, gök ekvatoru, gök kutbu); gök cisimlerinin günlük görünür hareketi (Dünya’nın dönmesi, doğu-batı yönlü görünür hareket, kutup yıldızı ve çevrekutupsal yıldızlar); Güneş’in yıllık görünür hareketi (Dünya’nın yörünge hareketi, ekliptik, burç kuşağı, gündönümleri ve ekinokslar, mevsimler); Ay’ın hareketleri ve evreleri, Güneş ve Ay tutulmaları; takımyıldızlar (Büyük Ayı, Orion, Kraliçe) ve yön bulma; gökyüzü gözlemi: ışık kirliliği, gözlem planlama, gökyüzü haritaları ve uygulamaları, dürbün ve teleskopla gözlem güvenliği (Güneş’e asla filtresiz bakmama).

Demokrasi kavramı (halkın yönetimi) ve temel ilkeleri (egemenliğin halka ait olması, seçim, çoğulculuk, hukukun üstünlüğü, güçler ayrılığı, azınlık haklarına saygı); Antik Atina’da doğrudan demokrasi ve sınırlılıkları; Türk devlet geleneğinde kurultay ve danışma; Magna Carta (1215), İngiltere’de parlamentonun güçlenmesi, Haklar Bildirgesi (1689); Aydınlanma düşünürleri (Locke, Montesquieu, Rousseau) ve toplum sözleşmesi; Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Fransız İhtilali (1789); Osmanlı’da demokratikleşme (Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat fermanları, I. ve II. Meşrutiyet); Cumhuriyet ve çok partili hayat; doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan demokrasi.

İnsan hakları kavramı ve özellikleri (doğuştan, evrensel, devredilemez, dokunulmaz, bölünemez); tarihte insan hakları (Medine Sözleşmesi, Veda Hutbesi, Magna Carta, 1789 Bildirgesi); İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, AİHM; hak kuşakları (kişisel-siyasi, sosyal-ekonomik, dayanışma hakları); çocuk hakları, kadın hakları, engelli hakları; Türkiye’de insan haklarının anayasal güvencesi ve kurumlar (TİHEK, Kamu Denetçiliği Kurumu, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru); vatandaşlık anlayışının değişimi (tebaa, pasif vatandaş, aktif ve küresel vatandaş, dijital vatandaşlık).

Etkin vatandaşın özellikleri (hak ve sorumluluk bilinci, eleştirel düşünme, empati, hoşgörü, katılım, bilgiye dayalı karar, öz yeterlilik); demokratik katılım yolları: seçimlere katılma (seçme-seçilme, seçim ilkeleri: genel, eşit, serbest, gizli oy, açık sayım ve döküm, yargı denetimi), referandum, siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları ve gönüllülük, dilekçe ve bilgi edinme hakkı, CİMER, kamuoyu oluşturma, barışçıl toplantı ve gösteri, yerel yönetimlere katılım (kent konseyleri, muhtarlık); okulda demokrasi (öğrenci meclisi); katılımın önündeki engeller (sosyal izolasyon, öz yeterlilik kaybı, ilgisizlik) ve çözüm önerileri.

Demokrasinin sürdürülebilirliği kavramı; demokrasiyi güçlendiren unsurlar (hukukun üstünlüğü, bağımsız ve tarafsız yargı, özgür ve sorumlu medya, güçlü sivil toplum, demokratik siyasal kültür, eğitim, şeffaflık ve hesap verebilirlik, toplumsal uzlaşı ve diyalog); demokrasiye yönelik tehditler (darbe ve vesayet girişimleri, terör, kutuplaşma ve nefret söylemi, dezenformasyon, yolsuzluk, ilgisizlik, popülizm, dijital manipülasyon); Türkiye’de demokrasiye müdahaleler ve 15 Temmuz 2016 darbe girişimine karşı millî irade; demokrasi kültürünü yaşatmak: tartışma kültürü, uzlaşma, eleştirel medya okuryazarlığı, gençlerin rolü.

İklim sistemi ve bileşenleri (atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer, biyosfer); doğal ve insan kaynaklı iklim değişiklikleri; sera etkisi ve başlıca sera gazları (CO₂, CH₄, N₂O, florlu gazlar), küresel ısınma potansiyeli; sektörlere göre sera gazı salımları (enerji, sanayi, ulaşım, tarım, atık, arazi kullanımı); bilimsel kanıtlar ve IPCC raporları; küresel etkiler (sıcaklık artışı, deniz seviyesi yükselmesi, okyanus asitlenmesi, aşırı hava olayları, buzul erimesi, biyoçeşitlilik kaybı, gıda ve su güvenliği, iklim göçü, sağlık); Türkiye’nin iklim değişikliğine karşı kırılganlığı (Akdeniz havzası, kuraklık, orman yangınları, su stresi).

Çevre kavramı ve bileşenleri; çevre bilinci ve çevre okuryazarlığı (bilgi, tutum, beceri, davranış); çevre etiği yaklaşımları (insan merkezli/antroposentrik, canlı merkezli/biyosentrik, ekosistem merkezli/ekosentrik) ve sürdürülebilir kalkınma; doğal kaynakların insan yaşamındaki önemi (su, toprak, hava, orman, maden, enerji) ve ekosistem hizmetleri (tedarik, düzenleme, destek, kültürel); ekolojik ayak izi ve biyolojik kapasite (biyokapasite), ekolojik açık, Dünya Aşım Günü; kişi başına ekolojik ayak izinin hesaplanması ve azaltılması; Türkiye’nin ekolojik ayak izi.

Çevre sorunlarının nedenleri (nüfus artışı, kentleşme, sanayileşme, aşırı tüketim, bilinçsiz tarım); hava kirliliği (partikül madde, kükürt dioksit, azot oksitler, karbon monoksit, ozon) ve etkileri (solunum hastalıkları, asit yağmurları, sis-duman), hava kalitesi indeksi; su kıtlığı ve su kirliliği (evsel, sanayi, tarımsal kirleticiler, mikroplastik, ötrofikasyon), su ayak izi; toprak bozulması (erozyon, çölleşme, tuzlanma, kirlenme, verimli toprakların yapılaşmaya açılması); biyoçeşitlilik kaybı (habitat parçalanması, aşırı avlanma, istilacı türler, kirlilik, iklim değişikliği) ve Türkiye’nin endemik türleri; ışık ve gürültü kirliliği.

Çevre hakkı (Anayasa md. 56: sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı) ve katılım (ÇED süreci, bilgi edinme, yerel katılım); çevre sorunlarıyla mücadele stratejileri: azaltım ve uyum, döngüsel ekonomi, sıfır atık, yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, sürdürülebilir tarım, doğa temelli çözümler, yeşil altyapı, karbon fiyatlandırma; uluslararası çevre anlaşmaları (Stockholm 1972, Montreal Protokolü 1987, Rio 1992, Kyoto 1997, Paris 2015, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, Ramsar); Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefi; çevresel sürdürülebilirlik ve yenilikçi projeler; tasarım odaklı düşünme ile proje geliştirme: paydaşlarla empati, problem tanımlama, fikir üretme, prototip ve test.

Türk devlet anlayışı: il (devlet), kut (yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı), hükümdarın görevleri (halkı doyurmak, giydirmek, çoğaltmak, adaletle yönetmek), hükümdar unvanları (kağan, han, sultan, padişah); ülkenin hanedanın ortak malı sayılması ve taht kavgaları; ikili teşkilat (doğu-batı), kurultay, hatun ve devlet yönetimindeki yeri; İslamiyet öncesi ve sonrası Türk devletlerinde merkezî yönetim (Selçuklu divanı, Osmanlı Divan-ı Hümayunu), taşra yönetimi ve ikta-tımar sistemi; ordu teşkilatı (onlu sistem, Mete Han, kapıkulu); cihan hâkimiyeti ve “nizam-ı âlem” ülküsü; Orhun Yazıtları’nda devlet anlayışı.

Türk hukukunun kaynakları ve gelişimi; İslamiyet öncesi Türklerde töre (yazısız hukuk), töreyi oluşturan unsurlar (örf, âdet, hükümdar buyrukları-yarlıklar, kurultay kararları), töreye uyma yükümlülüğü ve hükümdarın töreye bağlılığı; yargı (yargucu, kurultayın yargı yetkisi), ceza hukuku (ağır cezalar, öç alma yasağı) ve aile-mülkiyet hukuku; Uygur hukuk belgeleri (borç, satış, kira sözleşmeleri, şahit ve mühür kullanımı); İslamiyet sonrası şer’i ve örfi hukuk; kadılık teşkilatı ve kadıların görevleri; Selçuklu ve Osmanlı’da kanunnameler (Fatih Kanunnamesi, Kanuni dönemi), Mecelle; Cumhuriyet döneminde hukuk reformları (Medeni Kanun 1926, Ceza ve Ticaret kanunları).

Türklerde toplumsal yapı: aile (oguş), urug (sülale), boy, budun, il; konar-göçer (göçebe) ve yerleşik yaşam; ailede kadının yeri, ana-baba hakkı; toplumsal sınıf ayrımının belirgin olmaması; İslamiyet sonrası toplumsal yapı (Selçuklu ve Osmanlı’da yöneticiler-askerîler ve reaya, millet sistemi, ahilik ve fütüvvet, loncalar, vakıflar); ekonomik hayat: hayvancılık ve at kültürü, tarım, madencilik ve demircilik (Ergenekon), ticaret ve İpek Yolu, kervansaraylar; Osmanlı’da tımar sistemi, lonca ekonomisi, narh, iaşecilik-gelenekçilik-fiskalizm ilkeleri; para ve vergi sistemleri.

Türklerde eğitim: İslamiyet öncesi uygulamalı ve hayata yönelik eğitim (binicilik, okçuluk, töre), yazı ve alfabeler (Kök Türk, Uygur, Arap, Latin), Orhun Yazıtları; İslamiyet sonrası medreseler (Nizamiye, Selçuklu ve Osmanlı medreseleri, Sahn-ı Seman, Süleymaniye), Enderun, sıbyan mektepleri; bilim insanları (Farabi, Biruni, İbn Sina, Kaşgarlı Mahmud, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin, Piri Reis, Katip Çelebi); sanat: hayvan üslubu, kurgan sanatı, balbal; mimari (kümbet, kervansaray, cami, külliye, Mimar Sinan), çini, hat, tezhip, minyatür, halı-kilim, ebru; müzik (kopuz, mehter); spor: atlı sporlar, okçuluk, cirit, güreş (Kırkpınar), çöğen; Türk kültürünün dünya mirasına katkısı (UNESCO).

Bilim ve ilim kavramları, İslam biliminin temel kavramları (ilim, hikmet, akıl, tecrübe, nazar) ve genel özellikleri (bilgiye değer verme, akıl ve vahyin uyumu, faydalı ilim anlayışı, evrensellik); İslam’ın doğduğu ortamda bilgi birikimi (Arap Yarımadası, Bizans, Sasani, Hint kültür havzaları); Kur’an’ın okumaya ve düşünmeye teşviki (“Oku!” emri, tefekkür); bilimin gelişmesine etki eden unsurlar (ticaret, fetihler, kâğıdın yayılması, hami yöneticiler, vakıflar, ortak dil Arapça); İslami ilimlerin oluşumu (tefsir, hadis, fıkıh, kelam) ve yöntemleri; teoriden pratiğe ilk uygulamalar (kıble tayini, namaz vakitleri, takvim, miras hesabı); Emevi ve Abbasi dönemlerinde tercüme faaliyetleri, Beytülhikme; bilim alanlarının sınıflandırılması (Farabi’nin İhsaü’l-Ulum’u).

Abbasi döneminden sonra yeni siyasi yapılanmalar (Samaniler, Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular, Fatımiler) ve ilme destek; ilk medreselerin kuruluşu ve Nizamiye medreseleri; kütüphaneler ve rasathaneler (Meraga, Semerkant); gözlem ve deneye yöneliş: Harezmî (cebir, algoritma, Hint-Arap rakamları, sıfır), Battani ve Biruni (astronomi), İbn Heysem (optik, deneysel yöntem, karanlık oda), Cabir bin Hayyan ve Razi (kimya, damıtma), Razi ve İbn Sina (tıp: çiçek-kızamık ayrımı, el-Kanun), Zehravi (cerrahi aletler), İbnü’n-Nefis (küçük kan dolaşımı); tekniğin yükselişi: Cezerî (otomatik makineler, krank mili, su saatleri), Benu Musa kardeşler, usturlap ve saat yapımı.

Endülüs Emevi Devleti ve Kurtuba (Córdoba), Toledo, Sevilla, Gırnata gibi bilim merkezleri; Kurtuba kütüphanesi, cami ve medreseleri; Endülüslü bilginler: İbn Rüşd (Averroes; Aristoteles şerhleri, felsefe-din ilişkisi), İbn Tufeyl (Hay bin Yakzan), Zehravi (cerrahi), İbn Zühr (tıp), İbnü’l-Baytar (botanik, ilaçlar), Zerkali (usturlap, astronomi cetvelleri), Abbas bin Firnas (uçma denemesi), İbn Haldun (Mukaddime, tarih ve sosyoloji); farklı din mensuplarının bir arada çalışması; Avrupa’ya geçiş yolları: Endülüs ve Toledo çeviri okulu, Sicilya, Haçlı Seferleri, ticaret; Latince çeviriler (Gerard of Cremona) ve etkileri: Avrupa üniversitelerinde ders kitapları, Rönesans’a katkı; Latinleşmiş isimler (Avicenna, Averroes, Alhazen, Algoritmi).

Türkistan (Maveraünnehir ve Horasan) bilim havzası: Buhara, Semerkant, Merv, Nişabur, Harezm; Türk bilginleri: Farabi (felsefe, müzik), Biruni (astronomi, coğrafya, karşılaştırmalı dinler; Dünya’nın yarıçapı), İbn Sina (tıp, felsefe), Kaşgarlı Mahmud, Yusuf Has Hacib; Timurlu döneminde Uluğ Bey, Semerkant Rasathanesi ve Zic-i Uluğ Bey, Kadızade-i Rumi, Ali Kuşçu; Haçlı Seferleri ve Moğol istilasının bilime etkileri (Bağdat’ın yıkılışı 1258); Osmanlı’da bilim: Sahn-ı Seman ve Süleymaniye medreseleri, Ali Kuşçu’nun İstanbul’a gelişi, Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi (1577), Piri Reis ve Kitab-ı Bahriye, Katip Çelebi, Hezarfen Ahmet Çelebi, Lagari Hasan Çelebi, Akşemseddin (mikrop fikri), Sabuncuoğlu Şerafeddin (cerrahi).

I. Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan düzen: Paris Barış Konferansı ve antlaşmalar (Versay), Milletler Cemiyeti ve manda sistemi; savaş sonrası ekonomik ve toplumsal sorunlar; 1929 Büyük Buhran ve etkileri (işsizlik, korumacılık, ABD’de New Deal); totaliter rejimlerin yükselişi (İtalya’da faşizm—Mussolini, Almanya’da nazizm—Hitler, SSCB’de Stalin, Japonya’da militarizm); revizyonist ve statükocu devletler; silahsızlanma çabaları ve başarısızlığı; Türkiye’nin dış politikası: Lozan’dan kalan sorunlar (Musul, nüfus mübadelesi, yabancı okullar, dış borçlar), Milletler Cemiyeti’ne üyelik (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Sadabat Paktı (1937), Hatay’ın anavatana katılması (1939); Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi; Türkiye’de Büyük Buhran’a karşı devletçilik politikası.

II. Dünya Savaşı’nın nedenleri (Versay’ın ağır koşulları, Büyük Buhran, totaliter rejimler, Mihver-Müttefik bloklaşması, yatıştırma politikası, Münih Konferansı); savaşın başlaması (1 Eylül 1939 Polonya’nın işgali), Alman yıldırım savaşı, Fransa’nın düşüşü, Barbarossa Harekâtı (SSCB’ye saldırı), Pearl Harbor ve ABD’nin savaşa girmesi, Stalingrad, El Alameyn, Normandiya çıkarması (1944); Holokost ve savaş suçları; atom bombaları (Hiroşima, Nagazaki) ve savaşın sona ermesi (1945); Yalta ve Potsdam konferansları; savaşın sonuçları (can kaybı, Birleşmiş Milletler, Nürnberg mahkemeleri, iki kutuplu dünya, sömürgelerin bağımsızlığı); Türkiye’nin savaş politikası (tarafsızlık, 1939 Türk-İngiliz-Fransız İttifakı, 1941 Türk-Alman Saldırmazlık Paktı, Adana Görüşmesi, Kahire Konferansı, Milli Korunma Kanunu, Varlık Vergisi, ekmek karnesi, Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya savaş ilanı).

Soğuk Savaş kavramı ve iki kutuplu dünya düzenine geçiş; ABD ve SSCB’nin ideolojik rekabeti (liberal demokrasi-kapitalizm ve komünizm); Truman Doktrini ve Marshall Planı (1947), NATO (1949), Varşova Paktı (1955), COMECON; Berlin Ablukası ve Almanya’nın bölünmesi, Berlin Duvarı (1961); Çin’de komünist devrim (1949), Kore Savaşı (1950–1953); silahlanma ve uzay yarışı (Sputnik 1957, Ay’a iniş 1969), Küba Füze Krizi (1962); dekolonizasyon ve Bağlantısızlar Hareketi; Orta Doğu’da rekabet; Türkiye: SSCB’nin Boğazlar ve Doğu Anadolu talepleri, Truman yardımı, Marshall Planı, çok partili hayat ve 1950 seçimleri, Kore Savaşı’na asker gönderilmesi, NATO üyeliği (1952), Balkan Paktı (1953), Bağdat Paktı (1955), Kıbrıs meselesinin ortaya çıkışı.

Yumuşama (detant) dönemi (1969–1979): silahsızlanma antlaşmaları (SALT), Helsinki Nihai Senedi (1975), Vietnam Savaşı, Orta Doğu’da Arap-İsrail savaşları ve 1973 petrol krizi, İran İslam Devrimi (1979), SSCB’nin Afganistan’ı işgali (1979); Türkiye: Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), ABD silah ambargosu, 1960-1971-1980 müdahaleleri, 24 Ocak 1980 kararları ve dışa açılma; Soğuk Savaş’ın sona ermesi: Gorbaçov’un glasnost-perestroyka politikaları, Berlin Duvarı’nın yıkılması (1989), Almanya’nın birleşmesi, SSCB’nin dağılması (1991); Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı ve Türkiye’nin ilk tanıyan ülke olması; Körfez Savaşı, Bosna ve Kosova; küreselleşme: ekonomik (serbest ticaret, Dünya Ticaret Örgütü), teknolojik (internet, sosyal medya), kültürel boyutları, 11 Eylül 2001, küresel terör, göç, iklim değişikliği, 2008 küresel ekonomik krizi; Türkiye’nin AB süreci ve Türk Devletleri Teşkilatı.

Hak, borç ve yükümlülük kavramları; hakkın kaynağı ve dayanağı (Anayasa, kanunlar, uluslararası sözleşmeler, örf ve âdet, yargı kararları); hak ehliyeti ve fiil ehliyeti (ayırt etme gücü, ergin olma, kısıtlı olmama); hakların kazanılması (aslen ve devren kazanma: doğum, işgal, miras, satın alma) ve kaybedilmesi (ölüm, zamanaşımı, hak düşürücü süre, feragat); hakların sınıflandırılması: kamu hakları (temel haklar, siyasi haklar) ve özel haklar (mutlak haklar: mülkiyet, kişilik hakları, fikrî haklar; nispi haklar: alacak hakkı); hakların sınırlandırılması (Anayasa md. 13, ölçülülük, özüne dokunmama), dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağı (TMK md. 2).

Borç ilişkisi ve unsurları (alacaklı, borçlu, edim: verme, yapma, yapmama); borç ilişkisinden doğan haklar (ifayı isteme, dava ve icra yoluyla takip, tazminat, sözleşmeden dönme, hapis hakkı); borcun kaynakları (sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme); sözleşmenin kurulması (icap ve kabul, irade uyuşması), geçerlilik şartları (ehliyet, şekil, konu: hukuka, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmama, imkânsız olmama), irade bozuklukları (yanılma, aldatma, korkutma); borcu sona erdiren sebepler (ifa, ibra, takas, yenileme, imkânsızlık, birleşme, zamanaşımı); sözleşme türleri (satış, kira, hizmet/iş, eser, kredi, bağışlama, vekâlet, kefalet, mesafeli satış ve tüketici sözleşmeleri, cayma hakkı).

Adli ve idari merciler (adliye, mahkemeler, savcılık, icra daireleri, noterlik, idari kurumlar); mahkemelerde alternatif çözüm yolları (arabuluculuk, uzlaştırma, tahkim); dilekçe türleri (dava dilekçesi, cevap dilekçesi, şikâyet dilekçesi, bilgi edinme başvurusu) ve dilekçe yazma kuralları; UYAP Vatandaş Portalı ve e-Devlet üzerinden dava dosyası takibi; tebligat ve elektronik tebligat (e-Tebligat); adli yardım (avukatlık ücreti ve yargılama giderlerini karşılayamayanlar için baro adli yardım bürosu); icra takibi ve takip hukuku belgeleri (ödeme emri, haciz); mahkeme kararları (hüküm, ara karar, kesinleşme); kanun yolları (istinaf, temyiz, karar düzeltme), Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve AİHM.

Günlük hayatta sık karşılaşılan hukuki durumlar: iş hukuku (iş sözleşmesi, çalışma süreleri, yıllık izin, kıdem tazminatı, sigortalılık, çocuk işçiliği yasağı ve 15 yaş sınırı), iş yerinde mobbing (psikolojik taciz) ve başvuru yolları; aile hukuku (nişanlanma, evlenme şartları, resmî nikâh, velayet, nafaka); miras hukuku (yasal mirasçılar, saklı pay, vasiyetname, mirasın reddi ve 3 aylık süre); kira ilişkileri (kira artışı, depozito, tahliye); tüketici hakları ve şikâyet yolları; trafik kazası ve sigorta; kişisel verilerin korunması (KVKK), bilişim suçları, sosyal medyada hakaret ve kişilik haklarının ihlali; hukuki okuryazarlık ve haklarını bilen vatandaş.

Girişim, girişimci ve girişimcilik kavramları; ihtiyaç, istek, mal, hizmet, fayda, kıtlık ve fırsat maliyeti; girişimciliğin ekonomiyle ilişkisi (üretim, istihdam, katma değer, rekabet, ihracat, ekonomik büyüme); üretim faktörleri (doğal kaynak, emek, sermaye, girişimci) ve getirileri (rant, ücret, faiz, kâr); girişimcilik türleri: bireysel ve kurumsal girişimcilik (iç girişimcilik), sosyal girişimcilik, teknoloji girişimciliği (start-up), çevreci (yeşil) girişimcilik, kadın ve genç girişimciliği, dijital (e-ticaret) girişimciliği; girişimcilikte yaratıcılık, yenilik (inovasyon) ve fırsatları değerlendirme; kendi işini kurmanın avantaj ve dezavantajları.

Girişimcinin kişisel özellikleri (risk alma, öz güven, yaratıcılık, kararlılık ve azim, fırsatları görme, sorumluluk, liderlik, iletişim ve ikna, hatalardan öğrenme, zaman yönetimi, finansal okuryazarlık); girişimcilik becerileri ve yetkinlikleri; girişimcilerin fonksiyonları (yenilik yapma, kaynakları örgütleme, risk üstlenme, istihdam yaratma, piyasa dengesi); girişimcilik ve etik (dürüstlük, sosyal sorumluluk, ahilik geleneği); başarısızlık ve dayanıklılık; girişimciliğin tarihsel süreci (Ahilik ve loncalar, sanayi devrimi, Cumhuriyet döneminde millî girişimciler: Vehbi Koç, Nuri Demirağ, Sakıp Sabancı); dünyada ve Türkiye’de girişimcilik örnekleri; girişimcilik ekosistemi (teknoparklar, kuluçka merkezleri, melek yatırımcılar, kitle fonlama).

İşletme kavramı ve amaçları (kâr, sürekliliği sağlama, müşteri memnuniyeti, topluma hizmet, büyüme); işletmenin çevresi (iç ve dış çevre: müşteriler, rakipler, tedarikçiler, devlet, teknoloji); işletmenin temel fonksiyonları: yönetim (planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon, denetim), üretim, pazarlama (4P: ürün, fiyat, dağıtım, tutundurma; pazar araştırması, hedef kitle, marka), finans, muhasebe, insan kaynakları, Ar-Ge, halkla ilişkiler; işletme türleri: büyüklüğüne göre (mikro, küçük, orta, büyük—KOBİ), faaliyet alanına göre (tarım, sanayi, hizmet), sahipliğine göre (özel, kamu, karma), hukuki yapısına göre (şahıs işletmesi, kollektif ve komandit şirket, limited ve anonim şirket, kooperatif); kuruluş yeri seçimi.

İş fikri kavramı ve kaynakları (sorunlar, ihtiyaçlar, hobiler, gözlem, teknolojik gelişmeler, trendler); yaratıcı iş fikri geliştirme teknikleri (beyin fırtınası, SCAMPER, tasarım odaklı düşünme, altı şapka); iş fikrini değerlendirme (SWOT analizi: güçlü-zayıf yönler, fırsatlar-tehditler); proje kavramı, proje döngüsü ve örnek proje planı (amaç, hedefler, faaliyetler, zaman çizelgesi—Gantt, bütçe, riskler); fizibilite (yapılabilirlik) etüdü: pazar, teknik, finansal, yasal fizibilite; iş modeli kanvası; iş planı ve bölümleri (yönetici özeti, işletmenin tanımı, ürün/hizmet, pazar ve rakip analizi, pazarlama planı, üretim planı, organizasyon, finansal plan: başlangıç maliyeti, gelir-gider tablosu, başabaş noktası); fikrî mülkiyet (patent, marka, faydalı model); girişimi kurma adımları.

Genetik biliminin tarihsel gelişimi (Mendel 1865, Miescher’in nükleini keşfi, Morgan ve kromozom kuramı, Griffith ve Avery deneyleri, Chargaff kuralı, Rosalind Franklin’in X-ışını kırınımı, Watson-Crick DNA modeli 1953, İnsan Genom Projesi 2003, CRISPR); genetiğin tanımı ve alt dalları; kalıtımın molekülleri: nükleotit yapısı (fosfat, şeker, organik baz), DNA’nın çift sarmal yapısı ve baz eşleşmesi (A-T, G-C), RNA çeşitleri (mRNA, tRNA, rRNA); DNA eşlenmesi (yarı korunumlu); gen ve protein ilişkisi: genetik kod, transkripsiyon ve translasyon; genlerin kromozomlar üzerindeki organizasyonu (kromatin, histon, kromozom, karyotip, insanda 46 kromozom, homolog kromozomlar, alel), mutasyonlar.

Mendel’in bezelye deneyleri ve seçtiği özellikler; temel kavramlar (gen, alel, dominant-baskın, resesif-çekinik, homozigot-heterozigot, genotip-fenotip, saf döl); Punnett karesi ile çaprazlama; monohibrit çaprazlama ve 3:1 fenotip oranı; dihibrit çaprazlama ve 9:3:3:1 oranı; Mendel’in ayrılma ve bağımsız dağılım ilkeleri; kontrol çaprazlaması (test çaprazlaması); Mendel genetiğinin istisnaları: eksik baskınlık (Japon gülü), eş baskınlık (AB kan grubu), çok alellilik (ABO kan grupları), Rh faktörü, çok genli (poligenik) kalıtım (boy, deri rengi), gen bağlantısı ve krossing-over, eşeye bağlı kalıtım (renk körlüğü, hemofili—X’e bağlı çekinik), soyağacı analizi; çevrenin fenotipe etkisi (ortanca çiçeği, Himalaya tavşanı).

Biyoteknoloji kavramı ve geleneksel biyoteknoloji (fermantasyon: yoğurt, peynir, ekmek, turşu); modern biyoteknoloji ve genetik mühendisliği: rekombinant DNA teknolojisi (restriksiyon enzimleri, ligaz, plazmit vektör), PCR ile DNA çoğaltma, jel elektroforezi, DNA dizileme, CRISPR-Cas9 ile gen düzenleme; uygulamalar: tıpta (insülin, büyüme hormonu, aşılar, gen tedavisi, kök hücre, kişiye özel ilaç), tarımda (GDO, zararlılara dayanıklı bitkiler, besin değeri artırılmış ürünler), adli bilimlerde (DNA parmak izi, babalık testi, kimlik tespiti), çevrede (biyoremediasyon: petrol sızıntısının bakterilerle temizlenmesi), klonlama (Dolly koyunu); tıbbi etik ve biyoetik (genetik mahremiyet, ayrımcılık, GDO tartışması, tasarım bebek, klonlama yasakları); genetik danışmanlık, akraba evliliği riskleri, tarama testleri (topuk kanı, taşıyıcılık testi, prenatal tanı).

Virüslerin yapısı (nükleik asit: DNA veya RNA, kapsit, zarf) ve canlılık tartışması; virüslerin çoğalma döngüleri (litik ve lizogenik döngü), bakteriyofajlar; retrovirüsler ve ters transkripsiyon (HIV); virüslerde mutasyon ve yeni varyantlar (grip, koronavirüs), aşıların çalışma ilkesi; bakteri genetiği: halkasal kromozom, plazmitler, ikiye bölünme; genetik çeşitlilik kaynakları: mutasyon, konjugasyon, transformasyon, transdüksiyon; antibiyotik direnci ve bilinçsiz antibiyotik kullanımı; viroidler (yalnızca RNA, bitki hastalıkları) ve prionlar (yanlış katlanmış protein; deli dana hastalığı, Creutzfeldt-Jakob); mikroorganizmaların biyoteknolojide kullanımı; salgınlar ve halk sağlığı.

Sanat kavramı ve sanatın işlevleri (estetik, ifade, iletişim, toplumsal belge, kültür aktarımı); sanat eseri, sanatçı, üslup, ekol, estetik ve sanat eleştirisi kavramları; sanat tarihi biliminin konusu ve yöntemi (tanımlama, sınıflandırma, tarihlendirme, karşılaştırma, yorumlama); sanat türleri (plastik sanatlar: resim, heykel, mimari; fonetik sanatlar: müzik, edebiyat; ritmik/dramatik sanatlar: dans, tiyatro, sinema; geleneksel sanatlar); sanat tarihinin tarih, arkeoloji, antropoloji, felsefe, kimya ve restorasyon ile ilişkisi; Atatürk’ün sanata ve sanatçıya verdiği önem (“Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş olur.”), Cumhuriyet döneminde konservatuvar, resim ve heykel müzesi, Türk Tarih ve Dil kurumları; sanat eserlerinin korunması (müzecilik, restorasyon, UNESCO Dünya Mirası, kaçakçılıkla mücadele).

Tarih öncesi çağlar ve sanat (Paleolitik: mağara resimleri—Altamira, Lascaux, Antalya Beldibi; Venüs figürinleri; Neolitik: Göbeklitepe T biçimli dikilitaşları, Çatalhöyük duvar resimleri ve ana tanrıça figürleri; Maden çağları); Mezopotamya sanatı (ziggurat, silindir mühür, Hammurabi steli, Asur kabartmaları, İştar Kapısı); Mısır sanatı (piramitler, sfenks, firavun heykelleri, mezar resimleri, hiyeroglif, ölümden sonra yaşam inancı); Anadolu uygarlıkları (Hitit kabartmaları—Yazılıkaya, Urartu madencilik, Frig ve Lidya); Yunan sanatı (Arkaik, Klasik, Helenistik dönemler, Dor-İyon-Korint düzenleri, Parthenon, heykelde ideal oran, Bergama ve Efes); Roma sanatı (kemer, kubbe, beton, Kolezyum, Pantheon, su kemerleri, portre heykelleri); Erken Hristiyan ve Doğu Roma (Bizans) sanatı (bazilika, mozaik, ikona, Ayasofya).

Orta Çağ Avrupa’sında sanatın kilisenin etkisinde gelişmesi, el yazmaları ve minyatürler; Romanesk sanat (kalın duvarlar, yuvarlak kemerler, küçük pencereler, kale görünümlü kiliseler, sütun başlığı kabartmaları); Gotik sanat (sivri kemer, kaburgalı tonoz, payandalar, yükseklik, vitraylar, gül pencereler; Notre-Dame, Chartres, Köln katedralleri); Rönesans (İtalya, Floransa ve Medici ailesi, hümanizm, antik çağa dönüş, doğrusal perspektif, anatomi, oran; Brunelleschi, Donatello, Botticelli, Leonardo da Vinci—Mona Lisa, Son Akşam Yemeği; Michelangelo—Davut, Sistina Şapeli; Raffaello—Atina Okulu; Kuzey Rönesansı—Van Eyck, Dürer); Rönesans’ın Osmanlı ile etkileşimi (Gentile Bellini’nin Fatih portresi); Barok sanat (hareket, ışık-gölge kontrastı, dram, ihtişam; Caravaggio, Rubens, Rembrandt, Bernini, Versay Sarayı); Rokoko’ya geçiş.

Türkistan Türklerinde yaşam ve sanat (bozkır kültürü, hayvan üslubu, keçe ve halı, at koşum takımları); Hun sanatı (Pazırık kurganı ve halısı, Noin Ula buluntuları); Göktürk sanatı (Orhun Yazıtları, balbal ve insan biçimli mezar taşları, Kül Tigin heykeli); Uygur sanatı (Bezeklik duvar resimleri, Türk minyatürünün başlangıcı, mimari ve kâğıt-kitap sanatı); İslam sanatının oluşumu ve özellikleri (soyutlama, geometrik ve bitkisel bezeme, hat, figür kullanımının sınırlı olması), Kubbetü’s-Sahra, Emevi Camii; Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu sanatı (kümbet, kervansaray, medrese, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, çini, taş işçiliği); Osmanlı mimarisi: dinî mimari (camiler: Bursa Ulu, Üç Şerefeli, Süleymaniye, Selimiye), sivil mimari (saray, han, hamam, köprü, çeşme, sebil), külliyeler; Türk mimarlar (Mimar Hayreddin, Mimar Sinan, Sedefkâr Mehmed Ağa); geleneksel süsleme sanatları (çini—İznik, hat, tezhip, minyatür—Nakkaş Osman, Matrakçı Nasuh, Levni; ebru, cilt, kalem işi, halı-kilim).

Tıbbın tanımı ve işlevleri (koruyucu, tedavi edici, rehabilite edici, palyatif); temel tıp bilimleri (anatomi, histoloji, fizyoloji, biyokimya, mikrobiyoloji, farmakoloji, patoloji, genetik) ve tıp eğitimindeki yeri; klinik bilimler (dahili ve cerrahi branşlar); palyatif bakım; tıbbın tarihsel gelişimi (Mısır ve Mezopotamya, Hipokrat ve Hipokrat yemini, Galen, İslam tıbbı: Razi, İbn Sina, Zehravi, İbnü’n-Nefis; Selçuklu ve Osmanlı darüşşifaları, Akşemseddin, Sabuncuoğlu; Vesalius, Harvey, Jenner, Pasteur, Koch, Röntgen, Fleming, DNA ve organ nakli); tıbbi terminoloji (kök, ön ek, son ek: -itis, -logi, -ektomi, hiper-, hipo-); tıbbi deontoloji ve etik ilkeler (yararlılık, zarar vermeme, özerklik ve aydınlatılmış onam, adalet, mahremiyet ve hekimlik sırrı), hasta hakları.

Canlı kavramı ve canlıların ortak özellikleri (hücresel yapı, metabolizma, homeostazi, büyüme-gelişme, üreme, uyarılara tepki, uyum); canlıların yapısındaki temel bileşenler (su, mineraller, karbonhidrat, yağ, protein, vitamin, nükleik asitler, enzimler); vücudun yapısal organizasyonu (hücre → doku → organ → sistem → organizma); hücrenin yapısı (hücre zarı, sitoplazma, çekirdek, mitokondri, ribozom); doku türleri (epitel, bağ, kas, sinir dokusu); insan vücudunu oluşturan sistemler ve görevleri (dolaşım, solunum, sindirim, boşaltım, sinir, endokrin, destek ve hareket, bağışıklık-lenf, üreme, duyu organları ve deri); sistemlerin birlikte çalışması ve homeostazi (vücut sıcaklığı, kan şekeri, pH dengesi); sağlıklı yaşam.

Tıbbi ölçmenin önemi (teşhis, izleme, tarama); yaşam bulguları (vital bulgular: ateş, nabız, solunum sayısı, kan basıncı, oksijen satürasyonu, ağrı) ve normal değerler; biyokimyasal ölçme yöntemleri (tam kan sayımı, kan şekeri, kolesterol, böbrek ve karaciğer testleri, idrar tahlili, hormon testleri, referans aralığı ve açlık koşulu); biyofiziksel ölçme yöntemleri (EKG—kalbin elektriksel aktivitesi, EEG—beyin, EMG—kas, solunum fonksiyon testi, odyometri, göz tansiyonu); tıbbi görüntüleme yöntemleri: röntgen (X ışını), bilgisayarlı tomografi (BT), manyetik rezonans (MR), ultrasonografi (USG) ve Doppler, nükleer tıp (sintigrafi, PET), endoskopi; görüntüleme yöntemlerinde fizik ilkeleri ve radyasyon güvenliği (ALARA ilkesi, gebelikte dikkat); dijital sağlık ve yapay zekâ destekli tanı.

Tıpta yararlanılan fen ve mühendislik bilimleri (fizik, kimya, biyoloji, matematik, bilgisayar, malzeme ve elektronik); insan vücudu ile makine ve bilgisayar benzetmeleri (kalp-pompa, böbrek-filtre, beyin-işlemci, eklem-menteşe); biyomedikal mühendisliği ve tıbbi cihazlar (kalp pili, yapay kalp kapakçığı, diyaliz makinesi, koklear implant, protezler, biyouyumlu malzemeler); güncel cerrahide mühendislik (laparoskopi, robotik cerrahi, lazer, 3B yazıcı ile organ modelleri ve implantlar, navigasyon); temel tıp bilimlerindeki güncel gelişmeler (kök hücre, gen tedavisi, mRNA aşıları, kişiye özel tıp, yapay zekâ, giyilebilir teknolojiler, nanotıp); tıbbi araştırma: bilimsel yöntem, araştırma türleri (gözlemsel, deneysel, klinik araştırma, çift kör, plasebo, klinik faz çalışmaları), etik kurul onayı; tıbbi literatür taraması (PubMed, anahtar kelime, güvenilir kaynak, hakemli dergi, kanıt piramidi); gelecekte tıbbi araştırma konuları.

Eski Türklerde coğrafi düşünce ve evren anlayışı (yer-gök, dört yön ve renkler: kuzey-kara, güney-kızıl, doğu-gök/mavi, batı-ak; Ötüken ve kutsal dağlar, ırmaklar, yurt ve otağ kavramı); bozkır yaşamı ve doğaya uyum (yaylak-kışlak, göçebe hayvancılık, at kültürü, yıldızlarla yön bulma); sayıların ve renklerin anlamı; Orhun Yazıtları’nda coğrafi bilgiler; Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk’ü ve ilk Türk dünyası haritası (1072–1074); Türk dünyasının farklı dönem kaynaklarındaki yeri: Çin kaynakları, Bizans ve Yunan kaynakları (Herodot), Arap ve Fars coğrafyacıları (İbn Fadlan, İstahri, İbn Battuta), Avrupalı seyyahlar (Marco Polo, Plano Carpini), Türk seyyah ve coğrafyacıları (Evliya Çelebi, Seydi Ali Reis’in Miratü’l-Memalik’i, Piri Reis, Katip Çelebi).

İpek Yolu’nun tanımı, oluşumu ve güzergâhları (kuzey ve güney kolları, Kürk Yolu, Baharat Yolu ve deniz yolları); İpek Yolu üzerindeki önemli şehirler (Şian, Turfan, Kaşgar, Hotan, Semerkant, Buhara, Merv, Tebriz, Bağdat, Konya, Bursa, İstanbul); İpek Yolu’nda ticareti yapılan ürünler (ipek, porselen, kâğıt, baharat, çay, kürk, at, cam, değerli taşlar); Türklerin İpek Yolu’nun oluşumundaki ve korunmasındaki rolü (Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Selçuklular, Osmanlılar); kervansaraylar ve ribatlar; İpek Yolu’nun kültürel etkileri (din, dil, sanat, bilim ve teknoloji aktarımı: kâğıt, matbaa, pusula, barut); coğrafi keşiflerle önemini yitirmesi; günümüzde Orta Koridor ve Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, Kuşak ve Yol Girişimi.

Türk dünyasının konumu ve sınırları (Balkanlardan Sibirya ve Doğu Türkistan’a, Kırım’dan Orta Asya’ya geniş bir kuşak); yer şekilleri: dağlar (Tanrı Dağları, Altay Dağları, Pamir, Kafkas Dağları, Ural Dağları), platolar ve ovalar (Kazak Bozkırı, Turan Ovası, Fergana Vadisi), çöller (Karakum, Kızılkum, Taklamakan, Gobi); iklim: karasal iklimin hâkimiyeti, sıcaklık farkları, bozkır, çöl, tayga ve dağ iklimleri; sular: Hazar Denizi (dünyanın en büyük gölü), Aral Gölü’nün kuruması ve çevre felaketi, Issık Göl, Balkaş Gölü, Baykal Gölü; nehirler (Seyhun—Sirderya, Ceyhun—Amuderya, İdil—Volga, Ural, İrtiş, Ob, Yenisey, Lena); doğal bitki örtüsü (bozkır, çöl, tayga, tundra) ve hayvanlar; yer altı kaynakları (petrol, doğal gaz—Hazar, Türkmenistan; uranyum—Kazakistan; altın, pamuk tarımı) ve ekonomiye etkileri.

Türk halklarının yerleşme coğrafyası ve nüfus dağılımı; bağımsız Türk devletleri (Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, KKTC) ve başkentleri, nüfusları, yönetim yapıları, ekonomileri; 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlık ve Türkiye’nin ilk tanıyan ülke olması; özerk yapılar ve Türk toplulukları (Rusya Federasyonu’nda Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha-Yakutistan, Tuva, Altay, Hakas; Doğu Türkistan’daki Uygurlar; Gagauz Yeri (Moldova); Nahçıvan; Kırım Tatarları; Balkanlarda, Irak’ta (Türkmenler), İran’da (Azerbaycan Türkleri), Afganistan’da yaşayan Türkler; Ahıska Türkleri); ortak kültür ve dil (Türk dilleri, Nevruz, destanlar—Manas, Dede Korkut, Köroğlu), göç ve diaspora; iş birliği kuruluşları (Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY, TÜRKPA, Uluslararası Türk Akademisi, TİKA), ulaşım ve enerji projeleri; ortak alfabe çalışmaları.

Osmanlı Türkçesinin tanımı (Türkçenin 13. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar Arap alfabesiyle yazılan ve Arapça-Farsça kelimelerle zenginleşen dönemi); Türk dilinin tarihî dönemleri (Eski Türkçe, Orta Türkçe, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Türkiye Türkçesi) ve Türkçenin kullandığı alfabeler (Kök Türk, Uygur, Arap, Latin); Osmanlı Türkçesinin bir yabancı dil değil Türkçenin bir dönemi olması; zenginliği (Türkçe, Arapça, Farsça unsurlar; ayrıca Rumca, İtalyanca, Fransızca kelimeler); kültür ve medeniyetimizdeki yeri (edebiyat, bilim, tarih, hukuk, sanat eserleri); arşiv ve kütüphanelerde Osmanlı Türkçesi (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Süleymaniye Kütüphanesi, Topkapı Sarayı Arşivi, vakıf ve tapu kayıtları, şer’iye sicilleri); günümüzde Osmanlı Türkçesi bilmenin önemi (tarihî belgeler, mezar taşları, kitabeler, aile tapuları, kültürel süreklilik); 1928 Harf İnkılabı.

Osmanlı Türkçesi alfabesindeki harfler (elif’ten ye’ye, Türkçeye özgü pe, çim, je ve sağır kef dahil) ve sesleri; yazının sağdan sola yazılması; harflerin başta, ortada, sonda ve ayrı yazılışları; kendinden sonraki harfe bitişmeyen harfler (elif, dal, zel, re, ze, je, vav); noktalı ve noktasız harfler, nokta sayıları ve yerleri; aynı sesi karşılayan farklı harfler (s: se, sin, sad; z: zel, ze, dad, zı; t: te, tı; h: ha, hı, he; k: kaf, kef) ve kalın-ince ünlü ilişkisi; harekeler (üstün, esre, ötre, cezm, şedde); Osmanlı Türkçesinde rakamlar (soldan sağa yazılış) ve noktalama işaretleri; ebced hesabı (harflerin sayı değerleri) ve tarih düşürme geleneği.

Osmanlı Türkçesinde ünlülerin yazılması: okutucu (sesli) harfler—elif (a, e), vav (o, ö, u, ü), he (kelime sonunda a, e), ye (ı, i); ilk hecede ve kelime başında okutucu harflerin kullanımı; kelime başındaki ünlüler (elif + vav, elif + ye); kef harfinin farklı okunuşları (k, g, ğ, n—sağır kef, y); ünsüzlerin okunuşunda kalınlık ve incelik (kalın sıralı: kaf, gayın, sad, tı; ince sıralı: kef, sin, te) ve ünlü uyumu ilişkisi; Türkçe eklerin yazılışı ve okunuşu (çokluk eki -lar/-ler, iyelik ve hâl ekleri, fiil çekim ekleri: -yor, -dı, -mış, -acak, -malı); ek-kök ilişkisiyle okuma; Arapça ve Farsça asıllı Türkçeleşmiş kelimelerin okunuşu; matbu harflerle okuma ve yazma alıştırmaları.

Arapça asıllı kelimeler: kök (genellikle üç harfli) ve kalıp (vezin) mantığı (k-t-b: kitap, kâtip, mektup, mektep), çokluk şekilleri (-ât: hayvanât; -în/-ûn: muallimîn; kırık çoğul: kütüb, ulûm, eşya); Farsça asıllı kelimeler, ekler ve birleşik kelimeler (-hâne: kütüphane, -dâr: bayraktar, nâ-: nâmert, bî-: bîçare); Farsça tamlama (izafet: Divan-ı Hümayun, Bâb-ı Âli, Mekteb-i Harbiye) ve Arapça tamlama (Dârü’l-fünûn, Beytü’l-mâl); kalıplaşmış ifadeler; sayılar, gün ve ay adları; Hicri (ay) ve Rumi (mali, güneş) takvim, Miladi takvime çevirme (Rumi + 584); hat sanatı ve çeşitleri (nesih, sülüs, rika, talik, divani, kûfi, siyakat), ünlü hattatlar (Şeyh Hamdullah, Hafız Osman, Mustafa Rakım, Hamid Aytaç); matbu ve yazma eserler; resmî belgeler (ferman, berat, tapu, nüfus tezkiresi, vakfiye, tahrir defteri), levha, kitabe ve mezar taşları; çeviri yazı (transkripsiyon) sistemi.

Matematiksel oyunlar ve strateji kavramı; oyun teorisinin temel kavramları (oyuncu, hamle, strateji, kazanan-kaybeden konum, sıfır toplamlı oyun); Nim oyunu ve kazanan strateji (tek sıralı nim ve “son taşı alan kazanır/kaybeder” kuralları, 4’ün katları stratejisi, çok sıralı nimde ikilik sistem ve XOR/nim toplamı ile dengeli konum); geriye doğru düşünme (sondan başa çözüm); satranç ve matematik (tahta ve koordinatlar, taşların hareketleri, at turu, sekiz vezir problemi, buğday tanesi efsanesi ve üstel büyüme 2⁶⁴ − 1); karar ağacı ve olası hamleleri değerlendirme; Mangala ve diğer geleneksel zekâ oyunları; strateji geliştirme adımları (amaç belirleme, kuralları analiz etme, örüntü arama, deneme, genelleme).

Sayı sistemleri ve taban kavramı (onluk, ikilik, sekizlik, onaltılık); basamak değeri ve taban çevirmeleri (ikilikten onluğa, onluktan ikiliğe—ardışık bölme, onaltılık ve A–F rakamları); bilgisayarda bit, bayt (8 bit) ve veri birimleri (KB, MB, GB, TB); karakterlerin sayılarla kodlanması (ASCII, Unicode), renklerin RGB ve onaltılık kodları (#FF0000); mantık kapıları (VE, VEYA, DEĞİL); şifrelemenin tarihi ve amacı (gizlilik, bütünlük, kimlik doğrulama); klasik şifreleme yöntemleri: Sezar şifresi (kaydırma), yer değiştirme şifreleri, Vigenère; modüler aritmetik (mod 29, saat aritmetiği) ve Sezar şifresinin formülü; frekans analizi ile şifre kırma; modern şifreleme (simetrik ve asimetrik anahtar, açık anahtar, RSA’nın asal sayılara dayanması), güçlü şifre ve kombinasyon sayısı hesabı, iki adımlı doğrulama.

Çok büyük sayılar ve bilimsel gösterim (a × 10ⁿ, 1 ≤ a < 10); bilimsel gösterimle çarpma-bölme ve üslü sayı kuralları; astronomik uzaklık birimleri (astronomik birim, ışık yılı, parsek) ve birim dönüşümleri; ışık hızıyla süre hesabı (Güneş ışığının Dünya’ya ~8,3 dakikada ulaşması), gezegenler, yıldızlar ve galaksiler arası uzaklıkların karşılaştırılması ve ölçek modeli; oran-orantı ile Güneş Sistemi modeli kurma; paralaks yöntemi ve trigonometrinin kullanımı; Newton’un evrensel çekim yasası (F = G·m₁·m₂ / r²) ve ters kare ilişkisi (uzaklık iki katına çıkarsa kuvvet dörtte bire iner); gezegenlerde yerçekimi ivmesi ve ağırlık hesabı (Ay’da ağırlık ≈ 1/6); Kepler’in üçüncü yasası (T² ∝ a³); uzay görevlerinde matematik.

Kişisel ve aile bütçesi (gelir, sabit ve değişken giderler, bütçe dengesi, açık ve fazla); ihtiyaç-istek ayrımı ve önceliklendirme; yüzde hesapları (indirim, KDV, zam, ardışık yüzdeler); tasarruf planlama (50/30/20 kuralı, hedef belirleme, acil durum fonu); enflasyon ve paranın satın alma gücü; basit faiz (F = A·n·t) ve bileşik faiz (A·(1 + r)ⁿ) hesapları, bileşik faizin üstel etkisi, 72 kuralı; kredi ve kredi kartı borcu, taksitlendirme ve toplam geri ödeme; yatırım araçları (mevduat, altın, döviz, hisse senedi, katılım hesabı) ve risk-getiri ilişkisi, çeşitlendirme; finansal kararlarda tablolar, grafikler ve elektronik tablo kullanımı; karbon ayak izi gibi tüketim verilerinin hesaplanması.

Adabımuaşeret kavramı (adap: usul, edep; muaşeret: birlikte yaşama, karşılıklı ilişki) ve görgü, nezaket, edep, terbiye, incelik kavramları; adabımuaşeretin amacı ve önemi (saygı, uyum, huzur, güven, sağlıklı ilişkiler); dayanakları (din ve ahlak öğretileri, örf-âdet ve gelenekler, akıl ve vicdan, hukuk kuralları, toplumsal deneyim); Türk kültüründe adap geleneği (Kutadgu Bilig ve Kabusname’de adap öğütleri, ahilik, “Edep ya Hû” levhaları, Osmanlı’da adab-ı muaşeret kitapları); farklı kültürlerde adabımuaşeret (selamlaşma biçimleri: el sıkışma, eğilme, öpüşme; yemek adabı, hediye verme, zaman algısı, kişisel alan) ve kültürel farklılıklara saygı; değişen zamanla birlikte adabın değişen ve değişmeyen yönleri.

Adabımuaşeret ve güven duygusu (sözünde durma, dürüstlük, sır tutma, dakiklik); iyi ve erdemli davranışların insan ilişkilerine etkisi (alçakgönüllülük, hoşgörü, sabır, teşekkür, özür dileme, iltifat ve takdir); kişisel bakım ve temizliğin önemi (beden, ağız ve diş, saç, tırnak, koku, kıyafet temizliği); topluma uyumda giyim kuşamın etkisi (yere, zamana ve duruma uygun giyim, okul, tören, iş görüşmesi, ibadet yerleri, spor; sadelik ve temizlik; israf ve gösterişten kaçınma); aile içi tutum ve davranışlarda adap (anne-babaya saygı ve hürmet, kardeş ilişkileri, ev işlerinde paylaşım, mahremiyet ve izin, aile içi iletişim, yaşlı bakımı); akrabalık ilişkilerinde adap (sıla-i rahim, akraba ziyaretleri, bayramlaşma, düğün ve taziyede davranış, küslükten kaçınma).

Ortak kullanım alanlarında adap (toplu taşıma, cadde ve kaldırım, park, asansör, kuyruk, hastane, kütüphane, müze, sinema-tiyatro, ibadet yerleri; engelli bireylere ve yaşlılara öncelik); komşuluk ve misafirlikte adap (komşu hakkı, gürültü, ortak alan temizliği, yeni gelen komşuya hoş geldin, misafir ağırlama ve misafirliğe gitme kuralları, habersiz ve uzun ziyaretlerden kaçınma); yeme-içme adabı (sofraya oturma ve kalkma, besmele-hamd, ikram, israf etmeme, çatal-bıçak kullanımı, lokantada davranış, bahşiş); istişare (danışma) adabı (görüş alma, dinleme, saygıyla eleştiri, ortak karara uyma); alışveriş ve borçlanmada adap (dürüstlük, pazarlık nezaketi, borcu zamanında ödeme, senet ve kayıt); oyun ve spor etkinliklerinde adap (centilmenlik, fair play, kazanmayı ve kaybetmeyi kabul, taraftarlık kültürü); eğlencelerde ölçü; bayram ve anma günlerinde adap (bayramlaşma, millî bayramlar, şehitleri anma, saygı duruşu).

Kişiler arası iletişimde adap (selamlaşma, tanışma ve tanıştırma, hitap şekilleri, etkin dinleme, beden dili, ses tonu, söz kesmeme, ben dili, tartışma adabı, eleştiri ve övgü, özür dileme, telefonla konuşma adabı); teknoloji ve sosyal medya kullanımında adap (netiket, mesajlaşma saatleri ve dili, grup sohbetleri, büyük harfle yazmama, izinsiz fotoğraf paylaşmama, mahremiyet, siber zorbalık ve nefret söylemine karşı tavır, doğru bilgi paylaşma, ekran adabı—sohbette telefona bakmamak); doğal kaynaklar ve çevrenin korunmasında adap (israf etmeme, su ve enerji tasarrufu, doğaya ve canlılara saygı, çöp bırakmama, “emanet” bilinci); iş görüşmelerinde adap (hazırlık, dakiklik, kıyafet, öz geçmiş, sorulara dürüst cevap, teşekkür); iş ve meslek hayatında adap (iş ahlakı, dakiklik, sorumluluk, ekip çalışması, yöneticiye ve iş arkadaşına saygı, müşteriye nezaket, resmî yazışma ve e-posta adabı, ahilik ilkeleri).