Fen Bilimleri konu anlatımı

Bilimsel bilginin ne olduğu ve günlük hayattaki yeri; bilimsel bilgiye ulaşma yolları: gözlem yapma, tahmin etme, deney yapma, model oluşturma, belge taraması, iletişim kurma, veri toplama, sınıflandırma, karşılaştırma ve çıkarım yapma; bir soruya hangi yolla cevap aranacağını seçme; gözlem formu ve gözlem defteri tutma; bilim insanlarının özellikleri (merak, sabır, dikkat, dürüstlük, iş birliği, eleştirel düşünme) ve farklı bilim dalları; deney ve etkinliklerde güvenlik sembolleri.

Canlı ve cansız varlıklar; canlıların ortak özellikleri (beslenme, büyüme, solunum, boşaltım, hareket, üreme, tepki verme); canlıların belirli özelliklere göre gruplandırılması (sınıflandırma): bitkiler ve hayvanlar, hayvanların yaşadığı yere, hareket şekline, örtüsüne (tüy, pul, kıl), çoğalma şekline göre gruplanması; duyu organları (göz, kulak, burun, dil, deri) ve işlevleri; duyu organlarımızın sağlığını koruma; hayvanlardaki güçlü duyular.

Yaşam döngüsü kavramı (doğum/çimlenme, büyüme, üreme, ölüm aşamaları); hayvanların yaşam döngüleri: yumurtayla çoğalanlar (tavuk, ördek, güvercin, yılan, kaplumbağa, balık) ve doğurarak çoğalanlar (inek, kedi, insan); başkalaşım geçiren canlılar (kelebek: yumurta-tırtıl-pupa-kelebek; kurbağa: yumurta-iribaş-kurbağa); bitkilerin yaşam döngüleri (tohum-filiz-genç bitki-çiçek-meyve-tohum: şeftali, salatalık, marul, zeytin); canlıların benzer ve farklı yaşam döngüsü özelliklerini karşılaştırma.

Yer kabuğu ve yer kabuğunu oluşturan kayaçlar; kayaçların renk, sertlik, doku gibi özelliklerine göre gözlemlenmesi ve karşılaştırılması; mineraller (kayaçları oluşturan doğal maddeler) ve kayaç-mineral ilişkisi; madenler (ekonomik değeri olan kayaç ve mineraller: demir, bakır, bor, altın, kömür) ve kullanım alanları; maden çıkarma aşamaları ve Maden Tetkik ve Arama (MTA); fosil oluşumu (canlı kalıntılarının ve izlerinin kayaçlarda korunması), fosil bilimi (paleontoloji) ve fosillerin geçmişi anlamamıza katkısı.

Madde kavramı (kütlesi olan ve yer kaplayan her şey); maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri ve özellikleri: katıların belirli şekli ve hacmi, esnek ve kırılgan katılar, pürüzlü ve pürüzsüz yüzeyler; sıvıların bulundukları kabın şeklini alması, akışkanlığı; gazların bulundukları ortama yayılması ve sıkıştırılabilmesi; havanın yer kapladığını gösteren deneyler; çevredeki maddeleri hâllerine göre sınıflandırma; maddelerin özelliklerine göre kullanım alanları.

Karışım: iki ya da daha fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşan yeni madde; günlük hayattaki karışımlar (salata, ayran, limonata, çorba, kum-çakıl); karışımı oluşturan maddelerin özelliklerini koruması; karışımları ayırma yöntemleri: elle ayırma, eleme (tane büyüklüğü), süzme (sıvı-katı), mıknatısla ayırma (demir içeren maddeler), buharlaştırma (tuzlu su); suda çözünen ve çözünmeyen maddeler; atıklar ve atıkların türlerine göre ayrıştırılması (kâğıt, plastik, cam, metal, pil, organik atık), geri dönüşüm, yeniden kullanım ve sıfır atık.

Hareket kavramı (bir varlığın bütününün ya da bir kısmının yerini, konumunu veya durumunu değiştirmesi); canlı ve cansız varlıkların hareketleri; hareket çeşitleri: hızlanma, yavaşlama, yön değiştirme, sallanma, dönme; hareketlerin güvenli yaşamla ilişkisi (trafikte ani hızlanma-yavaşlama, oyun alanlarında salıncak ve tahterevalli, dönen mutfak aletleri); kuvvet: itme ve çekme; kuvvetin etkileri: duran varlığı hareket ettirme, hareket edeni durdurma, hızlandırma, yavaşlatma, yön değiştirme ve şekil değiştirme; hareket ve sporun sağlığa katkısı.

Elektriğin günlük yaşamdaki önemi; elektrikle çalışan araç-gereçler ve kullanım amaçları (aydınlatma, ısıtma, soğutma, iletişim, temizlik, eğlence); elektrik kaynakları: pil, akümülatör (akü), şarj edilebilir piller ve şehir elektriği (priz), güneş enerjisi; basit elektrik devresi (pil, ampul, kablo, anahtar); elektrikli araçların güvenli kullanımı (ıslak elle dokunmama, prize cisim sokmama, hasarlı kablo, çok fazla cihazı aynı prize takmama, elektrik çarpmasında yapılacaklar); elektriğin tasarruflu kullanımı ve atık pillerin toplanması.

Toprağın oluşumu (kayaçların su, rüzgâr, sıcaklık değişimi ve canlıların etkisiyle ufalanması, bitki ve hayvan kalıntılarının çürümesi) ve oluşumunun çok uzun sürmesi; toprağın yapısı: kum, çakıl, kil, humus, su, hava ve toprakta yaşayan canlılar (solucan, karınca, mikroskobik canlılar); verimli toprak; toprağın önemi ve korunması (erozyon, kirlilik); bitki yetiştirme: tohum, toprak, su, ışık, hava ihtiyacı, ekim-dikim, sulama, bakım; yerel (ata) tohumlar ve tarımın önemi.

Yaşam alanı kavramı (canlıların barındığı, beslendiği, ürediği doğal ortam); karasal (orman, çöl, kutup, çayır, dağ) ve sucul (deniz, göl, akarsu) yaşam alanları; canlıların yaşam alanlarına uyumu (develerin hörgücü, kutup ayısının kalın kürkü, balıkların yüzgeçleri, kaktüsün dikenleri); canlı çeşitliliği ve önemi; ülkemize özgü (endemik) canlılar; yaşam alanlarını tehdit eden durumlar (orman yangınları, kirlilik, kaçak avlanma, bilinçsiz yapılaşma) ve korunmasının canlı çeşitliliğine etkisi; milli parklar ve koruma çalışmaları.

Dünya’nın yapısı: yer kabuğu, manto (ateş küre) ve çekirdek; yer kabuğunun karalar ve okyanus tabanlarından oluşması; kayaçların (taşların) yer kabuğunu oluşturması, kayaçları renk, sertlik, doku, katmanlı olma gibi özelliklerine göre sınıflandırma; madenler (demir, bakır, bor, altın, kömür, mermer) ve kullanım alanları, ülkemizdeki önemli madenler; maden çıkarma ve madencilik; fosil kavramı, fosillerin oluşumu ve bize verdiği bilgiler; Dünya’nın yüzey şekilleri (dağ, ova, plato, vadi).

Besinlerin içerdiği temel maddeler (karbonhidrat, protein, yağ, vitamin, mineral, su) ve vücuttaki görevleri; besinleri içeriklerine göre gruplama; dengeli ve düzenli beslenme, öğün düzeni ve kahvaltının önemi; suyun vücut için önemi ve günlük su ihtiyacı; mevsiminde tüketilen besinler; besinlerin bozulması ve saklama yolları (buzdolabı, kurutma, konserve), son kullanma tarihi ve etiket okuma; zararlı alışkanlıklar (aşırı şeker, tuz, hazır gıda, gazlı içecek) ve sağlıklı yaşam (spor, uyku, temizlik).

Mıknatısın tanımı ve doğal-yapay mıknatıslar; mıknatısın çektiği (demir, nikel, kobalt içeren) ve çekmediği (tahta, plastik, cam, kâğıt, alüminyum, bakır) maddeler; mıknatısın kutupları (N kuzey, S güney), aynı kutupların itmesi, zıt kutupların çekmesi; mıknatısın en çok kutuplarından çekmesi; mıknatısın etkisinin mesafe ve araya giren maddelerle değişmesi; pusula ve yön bulma; mıknatısın günlük hayattaki kullanım alanları (buzdolabı kapağı, hoparlör, maglev tren, hurda ayırma) ve elektronik cihazlara zararı.

Maddenin ortak özellikleri (kütle ve hacim); maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri ve tanecik yapısı; maddeleri sertlik, esneklik, kırılganlık, renk, koku, tat, pürüzlülük, suda yüzme-batma gibi özelliklerine göre sınıflandırma; ısı ve sıcaklık kavramları, termometre ve santigrat derece; ısı alan maddenin sıcaklığının artması, ısı veren maddenin sıcaklığının azalması; erime, donma, buharlaşma, yoğuşma ve kaynama; suyun döngüsü; karışımlar ve ayırma (eleme, süzme, mıknatıs, buharlaştırma).

Işık ve görme ilişkisi (cisimleri ışık gözümüze geldiğinde görürüz); doğal ve yapay ışık kaynakları; ışık kaynağı olmayan ama ışığı yansıtan cisimler (Ay, ayna); geçmişten günümüze aydınlatma araçları (kandil, gaz lambası, ampul, LED); uygun ve verimli aydınlatma, ışık kirliliği ve zararları; ses ve ses kaynakları (doğal, yapay), sesin titreşimle oluşması ve her yöne yayılması; sesin şiddeti (yüksek-alçak ses) ve uzaklıkla değişimi; işitme sağlığı; ses kirliliği (gürültü) ve önlemleri.

Elektrik enerjisinin günlük hayattaki önemi; şehir elektriği ve pil ile çalışan araçlar; basit elektrik devresi elemanları (pil, ampul, duy, bağlantı kablosu, anahtar) ve görevleri; açık ve kapalı devre; devre şeması ve sembolleri; elektriği ileten (metaller) ve iletmeyen (plastik, tahta, cam, lastik) maddeler; elektriğin güvenli kullanımı ve elektrik çarpmasına karşı önlemler; enerji kaynakları: yenilenebilir (güneş, rüzgâr, su, jeotermal) ve yenilenemez (kömür, petrol, doğal gaz) kaynaklar; enerji tasarrufu ve atık pillerin toplanması.

Doğal kaynaklar (su, toprak, hava, orman, madenler, enerji kaynakları) ve sınırlı olmaları; sürdürülebilir yaşam ve kaynakları gelecek nesilleri düşünerek kullanma; su, elektrik, kâğıt ve gıda tasarrufu; israfı önleme; atıklar ve atıkların türlerine göre ayrıştırılması; geri dönüşüm ve yeniden kullanım (azalt, yeniden kullan, geri dönüştür); sıfır atık; kompost; çevre kirliliği (hava, su, toprak) ve nedenleri; ağaçlandırma ve erozyon; doğal yaşam alanlarını ve canlı çeşitliliğini koruma.

Güneş’in yapısı, büyüklüğü, dönme hareketi ve Dünya’daki yaşam için önemi.

Ay’ın yapısı, dönme ve dolanma hareketleri, Ay’ın evreleri; Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirine göre hareketleri.

Kuvvetin etkileri, dinamometre ile ölçme, newton birimi; kütle ile ağırlık arasındaki fark.

Sürtünme kuvvetinin özellikleri, yüzey pürüzlülüğünün etkisi, faydalı ve zararlı sürtünme, su ve hava direnci.

Mikroskopla hücre gözlemi; bitki ve hayvan hücresinin temel kısımları ve organelleri; hücre-doku-organ-sistem-organizma.

İskelet: kemik çeşitleri ve kıkırdak; eklemler; kaslar ve kas çeşitleri; sistemin sağlığı.

Işığın doğrusal yayılması; saydam, yarı saydam ve opak maddeler; tam gölgenin oluşumu ve gölge büyüklüğü.

Maddelerin tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısı; katı, sıvı, gaz; erime, donma, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme, kırağılaşma.

Isı ile sıcaklığın farkı, termometre, ısı alışverişi, ısı iletkenliği ve ısı yalıtımı.

Basit elektrik devresi elemanlarının sembolleri, devre şeması çizme, pil ve ampul sayısının ampul parlaklığına etkisi.

Evsel atık türleri, yeniden kullanım, geri kazanım, geri dönüşüm ve ileri dönüşüm; sıfır atık hiyerarşisi.

Mikroskobik canlılar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar.

Güneş sistemindeki gezegenler, iç ve dış gezegenler, gezegenlerin özellikleri; asteroit kuşağı, kuyruklu yıldız, gök taşı, meteor ve meteorit.

Güneş tutulması ve Ay tutulmasının oluşumu, tam ve parçalı tutulma, tutulma gözleminde güvenlik.

Aynı ve zıt yönlü kuvvetlerin bileşkesi, dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin cisimlerin hareketine etkisi.

Alınan yol ve yer değiştirme, sürat ve hız kavramları, sürat hesaplama, yol-zaman grafikleri.

Eşeyli ve eşeysiz üreme; bitkilerde çiçek, tozlaşma, döllenme ve çimlenme; hayvanlarda gelişme ve başkalaşım; insanda üremeyi sağlayan yapılar.

Sinir sisteminin bölümleri ve görevleri, refleks, iç salgı bezleri ve hormonlar, ergenlik, sistemlerin sağlığı.

Düzgün ve dağınık yansıma, yansıma kanunları, düz, çukur ve tümsek aynalar ile kullanım alanları.

Işığın soğurulması, beyaz ışığın renkleri, cisimlerin renkli görünmesi, siyah ve beyaz yüzeylerde ısınma, güneş enerjisi.

Isı alan maddelerin genleşmesi, ısı veren maddelerin büzülmesi; erime, donma, kaynama ve yoğuşma noktaları; ayırt edici özellikler.

Kütle, hacim ve yoğunluk ilişkisi; yoğunluk hesaplama; yüzme ve batma; suyun özel durumu ve günlük hayattaki önemi.

İletken ve yalıtkan maddeler, elektriksel direnç ve bağlı olduğu faktörler, ayarlanabilir direnç (reosta) ile ampul parlaklığının değişimi.

Biyoçeşitlilik, tür, habitat, ekosistem; biyoçeşitliliğin önemi, Türkiye’nin biyoçeşitliliği, endemik türler, biyoçeşitliliği tehdit eden etkenler ve koruma çalışmaları.

Hava, su, toprak, ışık ve gürültü kirliliği; ormansızlaşma ve orman yangınları; fosil ve yenilenebilir yakıtlar; çevreyi koruma.

İskelet ve kaslar, sindirim organları, kalp ve damarlar.

Maddenin tanecikli yapısı, ısı-sıcaklık farkı, ısı yalıtımı.

Uzay araştırmalarında kullanılan teknolojiler (teleskop, uydu, uzay aracı, uzay istasyonu), Türkiye’nin uydu ve uzay çalışmaları, uzay kirliliği.

Yıldızların oluşumu ve yaşam döngüsü, yıldız renkleri, takımyıldız, galaksi, evren, ışık yılı.

Fiziksel anlamda iş, joule birimi; enerji, kinetik enerji ve potansiyel enerji (çekim ve esneklik) ile bağlı oldukları değişkenler.

Kinetik ve potansiyel enerji dönüşümleri, sürtünmenin etkisi, enerjinin korunumu, günlük hayatta enerji dönüşümleri.

Sindirimin önemi; mekanik ve kimyasal sindirim; sindirim kanalı ve yardımcı organlar; emilim; sindirim sisteminin sağlığı.

Kalp, damarlar ve kan; büyük ve küçük kan dolaşımı; kan hücreleri; kan bağışının önemi; dolaşım sisteminin sağlığı.

Soluk alıp verme, solunum yolları ve akciğerler, alveollerde gaz alışverişi, diyafram, solunum sisteminin sağlığı.

Boşaltımın önemi; böbrekler, üreter, idrar kesesi, üretra; idrar oluşumu; diğer boşaltım yolları; boşaltım sisteminin sağlığı ve organ bağışı.

Işığın farklı saydam ortamlarda kırılması, kırılma kanunları, ince ve kalın kenarlı mercekler, odak noktası ve merceklerin kullanım alanları.

Atomun yapısı (çekirdek, proton, nötron, elektron, katman); Demokritos’tan günümüze atom modelleri; bilimsel bilginin değişebilirliği.

Element ve sembolleri (ilk 18 element), periyodik tabloda periyot ve grup, atomlu ve moleküllü elementler, bileşikler ve formülleri.

Homojen ve heterojen karışımlar, çözelti, çözücü ve çözünen; çözünme hızına etki eden faktörler.

Süzme, buharlaştırma, yoğunluk farkı (ayırma hunisi, yüzdürme), mıknatısla ayırma, eleme, damıtma; geri dönüşümde ayırma.

Pozitif, negatif ve nötr cisimler; sürtünme, dokunma ve etki ile elektriklenme; yükler arası etkileşim; elektroskop; yıldırım ve elektriklenmenin teknolojide kullanımı.

Üretici, tüketici ve ayrıştırıcılar; besin zinciri ve besin ağı; ekoloji piramidi ve enerji aktarımı; biyolojik birikim.

Dünya’daki suyun dağılımı, tatlı su kaynaklarının korunması, su ayak izi (mavi, yeşil, gri su), atık su ve arıtma, kaynakların tasarruflu kullanımı.

Hayvan ve bitki hücresi, organeller, bölünmeler.

Eşeyli ve eşeysiz üreme; bitkilerde ve hayvanlarda üreme; metamorfoz.

Dünya’nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanımı; güneş ışınlarının geliş açısı; 21 Haziran, 21 Aralık, 21 Mart, 23 Eylül; gece-gündüz süreleri.

Hava olayları ile iklim arasındaki fark, meteoroloji ve klimatoloji, yüksek ve alçak basınç, rüzgârın oluşumu, iklim değişikliği.

Nükleotitlerin yapısı, DNA’nın çift sarmal yapısı, A-T ve G-C eşleşmesi, gen, kromozom ve DNA arasındaki ilişki, DNA’nın kendini eşlemesi.

Mendel’in bezelye deneyleri; baskın ve çekinik özellik; genotip ve fenotip; homozigot ve heterozigot; Punnett karesiyle çaprazlama ve olasılık; akraba evliliği.

Mutasyon ve modifikasyon farkı, adaptasyon, doğal seçilim; biyoteknoloji, genetik mühendisliği uygulamaları ve etik tartışmalar.

Basınç kavramı, katı basıncını etkileyen değişkenler (kuvvet ve yüzey alanı), basınç birimi ve günlük hayattaki uygulamalar.

Sıvı basıncını etkileyen değişkenler (derinlik ve yoğunluk), bileşik kaplar, Pascal ilkesi ve hidrolik sistemler; açık hava basıncı ve gaz basıncının uygulamaları.

Periyodik tablonun tarihsel gelişimi, periyot ve grup; metaller, ametaller, yarı metaller ve soy gazların özellikleri.

Fiziksel ve kimyasal değişimlerin ayırt edilmesi, kimyasal tepkimeler, giren ve ürünler, kütlenin korunumu, tepkime denklemleri.

Asit ve bazların genel özellikleri, pH ölçeği, indikatörler (turnusol, doğal indikatörler), nötrleşme tepkimeleri, asit yağmurları, günlük hayatta asit ve bazlar.

Isı ve sıcaklık, öz ısı, maddelerin ısınma-soğuma grafikleri, hâl değişiminde ısı alışverişi; Türkiye’de kimya endüstrisi ve meslekler.

Kaldıraçlar (üç tür), sabit ve hareketli makara, palanga, eğik düzlem, çıkrık, vida, dişli ve kasnaklar; kuvvetten ve yoldan kazanç, işten kazanç olmaması.

Besin zinciri ve enerji akışı; fotosentez ve hızını etkileyen faktörler; oksijenli ve oksijensiz solunum; fotosentez ile solunumun karşılaştırılması.

Su, karbon, oksijen ve azot döngüleri; küresel iklim değişikliği; sürdürülebilir kalkınma, geri dönüşüm ve kaynakların verimli kullanımı.

Elektrik yükleri, sürtünme-dokunma-etki ile elektriklenme, yükler arası etkileşim, elektroskop, topraklama, yıldırım ve paratoner.

Elektrik enerjisinin ısı, ışık ve hareket enerjisine dönüşümü; elektriksel güç ve tüketim (W, kWh); elektrik santralleri; bilinçli ve tasarruflu elektrik kullanımı.

Sesin yayılması, sürat, yükseklik (frekans), şiddet (genlik), ses yalıtımı.