Öğrenmenin tanımı (yaşantı yoluyla davranışta görece kalıcı değişme); doğuştan gelen, geçici ve öğrenilmiş davranışlar; öğrenmeyi etkileyen temel etmenler (bireysel: hazır bulunuşluk, güdü, dikkat, kaygı, yaş; yönteme bağlı: tekrar, geri bildirim, anlamlılık; çevresel: ortam, aile, teknoloji); öğrenme yaklaşımları: davranışçı (Pavlov – klasik koşullanma: nötr, koşulsuz ve koşullu uyarıcı; Skinner – edimsel koşullanma: pekiştirme ve ceza), bilişsel (Köhler – kavrayış, Tolman – gizil öğrenme), sosyal-bilişsel (Bandura – gözlem yoluyla öğrenme, karşılıklı belirlenim); insan öğrenmesi ile makine öğrenmesinin karşılaştırılması (veri, model, öneri sistemleri; Cahit Arf’ın “Makine Düşünebilir mi?” sorusu).
Öğrenmeye genel bakış ve etkileyen etmenler
Öğrenme: Yaşantı (deneyim) yoluyla davranışta oluşan görece kalıcı değişme
| Davranış türü | Örnek | Öğrenme mi? |
|---|---|---|
| Doğuştan gelen (refleks) | Göz kırpma, emme | Hayır |
| Geçici | Yorgunluk, ilaç, uykusuzluk etkisi | Hayır |
| Öğrenilmiş | Bisiklet sürmek, dil konuşmak | Evet |
Öğrenmeyi etkileyen etmenler:
- Bireysel: Hazır bulunuşluk (bilişsel, duyuşsal ve fiziksel hazırlık), güdü (iç ve dış motivasyon), dikkat, kaygı (orta düzey yararlı, aşırısı engel), yaş, sağlık
- Yönteme bağlı: Aralıklı tekrar, geri bildirim, konunun anlamlı ve günlük hayatla ilişkili olması, etkin katılım
- Çevresel: Sessiz ve düzenli ortam, aile desteği, öğretmen-öğrenci ilişkisi, teknoloji
💡 Bilgisayarın hızlı çalışması için işlemci, bellek ve ekran kartı nasıl birlikte gerekiyorsa öğrenme için de bu etmenler birlikte çalışır.
Öğrenme yaklaşımları
1. Davranışçı yaklaşım
- Klasik koşullanma (Pavlov): Başlangıçta tepki doğurmayan zil sesi (nötr uyarıcı) ile et (koşulsuz uyarıcı) birlikte sunulur → bir süre sonra zil tek başına salya akıtır: zil koşullu uyarıcı, salya koşullu tepki olur. Sönme, genelleme, ayırt etme bu öğrenmenin kavramlarıdır.
- Edimsel koşullanma (Skinner): Davranış sonucuna göre öğrenilir. Pekiştirme davranışı artırır (olumlu: ödül verme; olumsuz: hoşa gitmeyeni kaldırma), ceza davranışı azaltır.
2. Bilişsel yaklaşım: Öğrenme içsel düşünme ve bilgiyi işleme sürecidir.
- Kavrayış (Köhler): Şempanzenin sopaları birleştirip muza ulaşması; çözümün aniden fark edilmesi
- Gizil öğrenme (Tolman): Ödül olmadan da öğrenilir; öğrenilen, ihtiyaç doğunca davranışa yansır (labirenti dolaşan farelerin ödül konunca hızla yolu bulması).
3. Sosyal-bilişsel yaklaşım (Bandura): Başkalarını gözlemleyerek ve model alarak öğrenme; Bobo bebek deneyi. Karşılıklı belirlenim: Düşünce, davranış ve çevre birbirini etkiler. Süreç: dikkat → hatırda tutma → davranışa dökme → güdülenme
İnsan öğrenmesi ve makine öğrenmesi
Makine öğrenmesi: Bilgisayarların açıkça programlanmadan verilerden örüntü çıkararak tahmin ve karar yapabilmesi; yapay zekânın bir alt dalıdır.
- Örnek: Dijital film platformunun izleme geçmişi, puanlar ve benzer kullanıcıların verilerini karşılaştırarak öneri sunması
- Bazı sistemler doğru/yanlış etiketli örneklerle, bazıları ödül-ceza benzeri geri bildirimle öğrenir → edimsel koşullanmaya benzer.
| İnsan öğrenmesi | Makine öğrenmesi | |
|---|---|---|
| Kaynak | Yaşantı, duygu, sosyal çevre | Büyük miktarda veri |
| Örnek sayısı | Az örnekten genelleme | Çok sayıda örnek gerekir |
| Anlam ve bağlam | Anlamlandırır, sezer | İstatistiksel örüntü bulur |
| Duygu ve değer | Var | Yok |
| Hız ve bellek | Sınırlı, unutabilir | Çok hızlı, kalıcı depolama |
Cahit Arf (1910-1997): Türk matematikçi; 1958’de verdiği “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?” konferansında makinelerin düşünme sınırlarını tartıştı ve insan zihninin özgün yönlerine dikkat çekti.
Kavramlar
- hazır bulunuşluk
- yeni öğrenmeye hazır olma düzeyi
- nötr uyarıcı
- başlangıçta tepki doğurmayan uyarıcı
- pekiştirme
- davranışın tekrarını artıran sonuç
- gizil öğrenme
- hemen davranışa yansımayan öğrenme
- makine öğrenmesi
- bilgisayarın veriden öğrenmesi
- Öğrenme: yaşantıyla görece kalıcı davranış değişikliği
- Refleks ve geçici durumlar öğrenme değildir
- Etmenler: hazır bulunuşluk, güdü, dikkat, kaygı, tekrar, geri bildirim, ortam
- Davranışçı: Pavlov (klasik), Skinner (edimsel)
- Bilişsel: Köhler kavrayış, Tolman gizil öğrenme; sosyal-bilişsel: Bandura
- Makine öğrenmesi veriden örüntü çıkarır; Cahit Arf “Makine düşünebilir mi?”
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki yaklaşımlara göre şu öğrenmeler hangisine örnektir? (1) Ablasının satranç oynayışını izleyip hamleleri öğrenen çocuk. (2) Ödevini yapınca harçlığı artan öğrenci. (3) Uzun süre uğraştığı bulmacanın düzenini birden fark eden öğrenci.
(1) Sosyal-bilişsel yaklaşım: gözlem ve model alma (Bandura). (2) Davranışçı yaklaşım: edimsel koşullanmada olumlu pekiştirme (Skinner). (3) Bilişsel yaklaşım: kavrayış yoluyla öğrenme (Köhler).
Çözümlü örnekler
1. Uykusuzluk nedeniyle dikkatin azalması öğrenme midir? Kolay
ÇözümHayır; geçici bir durumdur, yaşantı yoluyla kalıcı değişme değildir.
2. Pavlov deneyinde zil sesi koşullanmadan önce ve sonra hangi uyarıcıdır? Orta
ÇözümÖnce nötr uyarıcıdır (tepki doğurmaz); et ile eşleştirildikten sonra koşullu uyarıcı olur ve tek başına salya tepkisini başlatır.
3. Bir öneri sisteminin kullanıcıların beğenilerine göre önerilerini geliştirmesi insan öğrenmesinden hangi yönleriyle ayrılır? Zor
ÇözümSistem çok sayıda veriden istatistiksel örüntüler çıkarır, anlamı ve duyguyu yaşamaz, eğitildiği alanın dışına kolayca genelleyemez; insan ise az örnekten, bağlamı ve duyguları kullanarak öğrenir.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz pekiştirmeyi ceza sanmak (davranışı artırır).
- Büyüme, yorgunluk ya da refleksi öğrenme saymak.
- Makine öğrenmesinin insan gibi anlam ve duygu taşıdığını düşünmek.
Biliyor muydun?
Tolman’ın farelerinin ödül olmadan dolaştıkları labirentte ödül konduğu gün yolu birden bulmaları, öğrenmenin her zaman hemen görünmediğini gösterdi!