1755 Lizbon depremi, tsunami ve yangınlar; depremin Avrupa’daki etkileri (Aydınlanma düşüncesi, Voltaire ve Kant’ın yorumları, sismolojinin doğuşu, Marquis de Pombal’ın yeniden yapılanması); 1766 İstanbul depremi ve hasar (Fatih Camii, Kapalıçarşı, surlar); Osmanlı’nın afet sonrası yaraları sarma çabaları (vakıflar, yeniden inşa, vergi muafiyetleri); iki depremin karşılaştırılması; tarihten günümüze afet bilinci.
1755 Lizbon depremi
1 Kasım 1755, sabah, Azizler Günü: Portekiz’in başkenti Lizbon’u büyük bir deprem vurdu (tahmini büyüklük ≈ 8,5–9).
- Depremi büyük bir tsunami ve günlerce süren yangınlar izledi.
- Şehrin büyük bölümü yıkıldı; on binlerce kişi hayatını kaybetti; saraylar, kiliseler, kütüphaneler ve arşivler yok oldu.
Avrupa’daki etkileri:
- Düşünce dünyası: Afetin nedeni üzerine büyük tartışma; Voltaire “Lizbon Felaketi Üzerine Şiir”de iyimser felsefeyi sorguladı; Kant depremin doğal nedenleri üzerine yazılar yazdı → Aydınlanma düşüncesinde akılcı açıklamalar güçlendi.
- Bilim: Depremin etkileri sistemli biçimde soruşturuldu → modern sismolojinin başlangıçlarından sayılır.
- Yeniden yapılanma: Başbakan Marquis de Pombal; geniş caddeler, düzenli planlı şehir, depreme dayanıklı “Pombal kafes sistemi” (ahşap iskeletli yapı)
1766 İstanbul depremi
22 Mayıs 1766: İstanbul ve çevresinde büyük bir deprem (Marmara’da; III. Mustafa dönemi)
- Hasar: Fatih Camii büyük ölçüde yıkıldı (sonra yeniden yapıldı), Kapalıçarşı, Topkapı Sarayı’nın bazı bölümleri, surlar, su kemerleri, camiler ve evler zarar gördü.
- Artçı sarsıntılar aylarca sürdü.
Osmanlı’nın afet sonrası çabaları:
- Yıkılan cami, medrese ve çeşmeler devlet ve vakıflar eliyle onarıldı; Fatih Camii yeniden inşa edildi (1771).
- Evsiz kalanlara yardım, vergi muafiyetleri
- Hasar tespitleri yapıldı, inşaat ustaları görevlendirildi.
- Halk arasında afetin nedenleri dinî ve geleneksel bakışla da yorumlandı.
Karşılaştırma ve afet bilinci
| 1755 Lizbon | 1766 İstanbul | |
|---|---|---|
| Ek afet | Tsunami ve yangın | Yangın ve artçılar |
| Düşünceye etki | Aydınlanma tartışmaları, bilimsel açıklama | Dinî-geleneksel yorumlar ağırlıklı |
| Yeniden yapılanma | Planlı şehir, dayanıklı yapı sistemi | Vakıflar aracılığıyla onarım, yeniden inşa |
| Kalıcı sonuç | Sismolojinin doğuşuna katkı | Anıtların yenilenmesi |
Tarihten günümüze ders: İki deprem de yer seçimi, yapı kalitesi ve hazırlıklı olmanın önemini gösterir. Türkiye bir deprem ülkesidir: 1509 “Küçük Kıyamet” (İstanbul), 1939 Erzincan, 1999 Gölcük, 2023 Kahramanmaraş depremleri → AFAD, deprem yönetmelikleri, tatbikat, afet bilinci
Kavramlar
- tsunami
- deprem kaynaklı dev dalga
- sismoloji
- deprem bilimi
- artçı sarsıntı
- ana depremden sonraki sarsıntılar
- Aydınlanma
- akıl ve bilimi öne çıkaran düşünce akımı
- vakıf
- hayır kurumu
- 1755 Lizbon: deprem, tsunami, yangın
- Voltaire ve Kant; Aydınlanma’da akılcı açıklamalar
- Lizbon modern sismolojinin başlangıçlarından
- Pombal: planlı şehir ve dayanıklı yapı sistemi
- 1766 İstanbul: Fatih Camii, Kapalıçarşı, surlar hasar gördü
- Vakıflar eliyle onarım; afet bilinci günümüzde de önemli
Örnek soru ve çözümü
Kartlara göre Lizbon depremini daha yıkıcı yapan ek afetler nelerdir? Bu deprem Avrupa düşüncesini nasıl etkilemiştir?
Tsunami ve günlerce süren yangınlar. Depremin nedenleri üzerine tartışmalar Aydınlanma düşüncesinde doğal ve akılcı açıklamaları güçlendirmiş, sismolojinin doğuşuna katkı sağlamıştır.
Çözümlü örnekler
1. 1766 depreminde büyük ölçüde yıkılan ünlü cami hangisidir? Kolay
ÇözümFatih Camii.
2. Lizbon’un yeniden yapılanmasında hangi yenilikler uygulanmıştır? Orta
ÇözümGeniş caddeli planlı şehir ve ahşap iskeletli, depreme dayanıklı “Pombal kafes” yapı sistemi.
3. İki depremin toplumların afete bakışı açısından farkı nedir? Zor
ÇözümLizbon depremi Avrupa’da bilimsel ve felsefi sorgulamayı hızlandırdı; İstanbul’da ise afet daha çok dinî-geleneksel çerçevede yorumlandı ve vakıflar aracılığıyla dayanışma öne çıktı.
Sık yapılan hatalar
- Lizbon depreminin yalnızca sarsıntıdan ibaret olduğunu sanmak.
- 1766 depreminin Ankara’da olduğunu düşünmek.
- Tarihî depremlerin günümüz için ders içermediğini sanmak.
Biliyor muydun?
Lizbon depreminin ardından Pombal, ülkenin her kilisesine depremin nasıl hissedildiğini, suların nasıl değiştiğini soran bir anket gönderdi; bu, deprem üzerine yapılan ilk sistemli araştırmalardan biridir!