II. Viyana Kuşatması (1683) sonrası Kutsal İttifak savaşları ve Karlofça Antlaşması (1699); Rusya ile ilişkiler ve Prut Antlaşması (1711); Pasarofça (1718) ve Belgrad (1739) antlaşmaları; 1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı, Çeşme baskını ve Küçük Kaynarca Antlaşması (1774); Kırım’ın Rusya’ya bağlanması (1783) ve Yaş Antlaşması (1792); bu dönemde Osmanlı’nın savunmaya geçişi, diplomasinin önem kazanması ve denge politikası.
Kutsal İttifak ve Karlofça
II. Viyana Kuşatması’nın (1683) başarısızlığından sonra Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve Papalık Kutsal İttifak’ı kurdu; Rusya da katıldı. Osmanlı 16 yıl süren savaşlarda birçok yenilgi aldı.
Karlofça Antlaşması (1699):
- Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Podolya Lehistan’a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e bırakıldı.
- İstanbul Antlaşması (1700) ile Azak Rusya’ya verildi.
- Önemi: Osmanlı ilk kez büyük çapta toprak kaybetti; duraklama dönemi kapanıp gerileme dönemi başladı; Osmanlı savunmaya geçti ve kaybettiği toprakları geri alma politikası izledi.
Prut, Pasarofça ve Belgrad
| Antlaşma | Taraf | Sonuç |
|---|---|---|
| Prut (1711) | Rusya | Baltacı Mehmet Paşa Rus ordusunu Prut’ta kuşattı; Azak geri alındı → Osmanlı’nın 18. yüzyıldaki önemli kazanımı |
| Pasarofça (1718) | Avusturya, Venedik | Mora geri alındı ama Belgrad ve Sırbistan’ın bir kısmı kaybedildi → Lale Devri başladı |
| Belgrad (1739) | Avusturya, Rusya | Fransa’nın arabuluculuğu ile Belgrad geri alındı; kapitülasyonlar Fransa’ya sürekli hâle getirildi (1740) |
→ Bu dönemde Osmanlı diplomasiye daha fazla başvurdu; Avrupa devletleri arasındaki dengeden yararlanma politikası önem kazandı.
Küçük Kaynarca ve Kırım’ın kaybı
1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı:
- Rus donanması Baltık’tan Akdeniz’e gelerek Çeşme’de Osmanlı donanmasını yaktı (1770).
- Kırım işgal edildi.
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774):
- Kırım bağımsız oldu (Osmanlı’dan ilk kez Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprak ayrıldı).
- Rusya Osmanlı’daki Ortodoksların koruyuculuğunu üstlendi → iç işlerine karışma imkânı
- Rus ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebildi; Rusya İstanbul’da elçilik açtı.
- Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.
- Osmanlı padişahının halife sıfatıyla Kırım Müslümanları üzerindeki dinî otoritesi kabul edildi.
Kırım’ın Rusya’ya bağlanması (1783) ve Yaş Antlaşması (1792): Kırım’ın kaybı kesinleşti; Dinyester sınır oldu → Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı.
Kavramlar
- Kutsal İttifak
- Osmanlı’ya karşı Avrupa ittifakı
- tazminat
- savaş sonrası ödenen bedel
- arabuluculuk
- taraflar arasında aracılık
- gerileme
- güç ve toprak kaybı dönemi
- denge politikası
- büyük güçler arasındaki rekabetten yararlanma
- 1683 sonrası Kutsal İttifak savaşları
- Karlofça (1699): ilk büyük toprak kaybı, gerileme başladı
- Prut (1711): Azak geri alındı
- Pasarofça (1718) Lale Devri’ni başlattı; Belgrad (1739) Fransa arabuluculuğu
- Küçük Kaynarca (1774): Kırım bağımsız, Ortodoksların koruyuculuğu Rusya’ya
- Kırım 1783’te Rusya’ya bağlandı; Yaş (1792) ile kesinleşti
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Karlofça ile Küçük Kaynarca arasında kaç yıl geçmiştir? Bu iki antlaşmanın Osmanlı için ortak önemi nedir?
1774 − 1699 = 75 yıl. İkisi de Osmanlı’nın güç kaybının dönüm noktalarıdır: Karlofça ilk büyük toprak kaybını, Küçük Kaynarca ise Müslüman-Türk nüfuslu Kırım’ın ayrılmasını ve Rusya’nın iç işlere karışma imkânını getirmiştir.
Çözümlü örnekler
1. Prut Antlaşması ile hangi yer geri alınmıştır? Kolay
ÇözümAzak Kalesi.
2. Belgrad Antlaşması’nda Fransa’nın arabuluculuk yapması Osmanlı’ya nasıl bir bedel ödetmiştir? Orta
ÇözümFransa’ya verilen kapitülasyonlar 1740’ta sürekli hâle getirildi.
3. Küçük Kaynarca Antlaşması’nın Ortodokslarla ilgili maddesi Osmanlı’yı ileride nasıl etkilemiştir? Zor
ÇözümRusya bu maddeye dayanarak Osmanlı’nın iç işlerine karıştı, Balkan halklarını kışkırttı; azınlık sorunları ve büyük devletlerin müdahaleleri arttı.
Sık yapılan hatalar
- Karlofça’da Kırım’ın kaybedildiğini sanmak.
- Prut’un bir kayıp antlaşması olduğunu düşünmek.
- Kırım’ın 1774’te doğrudan Rusya’ya verildiğini sanmak (önce bağımsız oldu, 1783’te ilhak edildi).
Biliyor muydun?
Prut Savaşı’nda Rus Çarı Deli Petro ordusuyla birlikte kuşatılmıştı; Baltacı Mehmet Paşa’nın onu esir almadan antlaşma imzalaması yıllarca tartışıldı!