Çiçekli bir bitkinin temel kısımları: kök (kazık ve saçak kök, kök tüyleri, kök yapısı ve görevleri), gövde (otsu ve odunsu gövde, yıllık halkalar, toprak altı gövdeleri) ve yaprak (yaprak ayası, epidermis, stoma, mezofil: palizat ve sünger parankima, iletim demetleri); bitki dokuları (meristem, koruyucu, temel, destek, iletim dokuları); bitki hormonları: oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit ve etilen, tarımda kullanımları; bitkilerde hareket: tropizmalar (fototropizma, gravitropizma, hidrotropizma, tigmotropizma), nastiler ve taksiler.
Kök, gövde ve yaprak
Kök: Bitkiyi toprağa tutturur, su ve mineral emer, besin depolar (havuç, şeker pancarı)
- Kazık kök (çift çenekliler: fasulye) · Saçak kök (tek çenekliler: buğday, mısır)
- Kök tüyleri emme yüzeyini büyük ölçüde artırır; kök ucunu kök yüksüğü korur.
Gövde: Yaprak ve çiçekleri taşır, maddeleri iletir, destek sağlar
- Otsu gövde (yeşil, esnek) · Odunsu gövde (kambiyumla enine büyür; yıllık halkalar ağacın yaşını gösterir)
- Toprak altı gövdeleri: Yumru (patates), soğan, rizom (zencefil) → besin depolama ve vejetatif üreme
Yaprak: Fotosentez, gaz alışverişi ve terleme organı
- Epidermis ve üzerindeki mumsu kutikula su kaybını azaltır.
- Stomalar (bekçi hücreleri arasında açıklık) gaz alışverişini ve terlemeyi sağlar; çoğunlukla alt yüzeyde bulunur.
- Mezofil: Üstte sık dizilmiş, kloroplastça zengin palizat parankiması; altta hava boşluklu sünger parankiması
- İletim demetleri (damarlar): Ksilem ve floem
| Doku | Özellik | Görev |
|---|---|---|
| Meristem (bölünür doku) | Sürekli bölünen genç hücreler | Boyca (uç) ve enine (kambiyum) büyüme |
| Koruyucu doku | Epidermis, kutikula, mantar | Su kaybını ve mikrobu önleme |
| Temel doku (parankima) | İnce çeperli canlı hücreler | Fotosentez, depolama |
| Destek doku | Kollenkima, sklerenkima | Dayanıklılık, esneklik |
| İletim dokusu | Ksilem (odun), floem (soymuk) | Su-mineral ve besin taşıma |
Bitki hormonları
Bitki hormonları: Bitkide az miktarda üretilip büyüme, gelişme ve çevreye uyumu düzenleyen kimyasal maddeler
Tarımda kullanımı:
- Oksin: Çeliklerin köklendirilmesi, bazı yabani otların kontrolü; sürgün ucu kesilince yan dalların gelişmesi (uç baskınlığının kalkması → budama)
- Giberellin: Çekirdeksiz üzümde tane büyütme, bira arpasında çimlenmeyi hızlandırma
- Sitokinin: Kesme çiçeklerin ve sebzelerin taze kalması
- Etilen: Ham koparılan muz ve domatesin depoda olgunlaştırılması; tek bir çürük elma sepetteki diğerlerini çabuk olgunlaştırır.
- Absisik asit: Kuraklığa dayanıklılık, tohumun uygun olmayan koşulda çimlenmemesi
💡 Hormonlar çoğunlukla birlikte etki eder; örneğin oksin/sitokinin oranı doku kültüründe kök ya da sürgün oluşumunu belirler.
| Hormon | Başlıca etkisi |
|---|---|
| Oksin | Hücre uzaması, ışığa yönelim, uç baskınlığı, kök oluşumu |
| Giberellin | Gövde uzaması, tohum çimlenmesi, meyve büyümesi |
| Sitokinin | Hücre bölünmesi, yaprak yaşlanmasını geciktirme |
| Absisik asit | Dormansi, kuraklıkta stoma kapanması |
| Etilen | Meyve olgunlaşması, yaprak ve meyve dökümü |
Bitkilerde hareket
Tropizmalar (yönelim hareketleri): Hareketin yönü uyaranın yönüne bağlıdır; büyüme ile gerçekleşir ve kalıcıdır.
- Fototropizma: Gövdenin ışığa doğru (pozitif), kökün ışıktan uzağa yönelmesi → oksin gölgede kalan tarafta birikir, o taraf daha çok uzar, gövde ışığa eğilir.
- Gravitropizma (geotropizma): Kökün yerçekimi yönünde (pozitif), gövdenin ters yönde (negatif) büyümesi
- Hidrotropizma: Kökün suya yönelmesi · Tigmotropizma: Sarılıcı bitkilerin (asma, fasulye) desteğe sarılması · Kemotropizma: Polen tüpünün yumurtalığa yönelmesi
Nastiler (irkilme hareketleri): Yönü uyarandan bağımsızdır; genellikle turgor (hücre içi su basıncı) değişimiyle gerçekleşir, geçicidir.
- Tigmonasti: Küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması · Sinekkapan bitkisinin kapanması
- Fotonasti / termonasti: Çiçeklerin ışığa ya da sıcaklığa göre açılıp kapanması (lale)
Taksiler: Canlının ya da hücrenin uyarana göre serbest yer değiştirmesi (kamçılı alglerin ışığa yüzmesi, eğrelti spermlerinin yumurtaya yönelmesi)
Kavramlar
- meristem
- bölünebilen bitki dokusu
- stoma
- yapraktaki gaz alışveriş açıklığı
- oksin
- hücre uzamasını sağlayan hormon
- tropizma
- uyarana bağlı yönelim hareketi
- nasti
- yönü uyarandan bağımsız hareket
- Kök tutunma, emme, depolama; kazık ve saçak kök
- Gövde iletim ve destek; yıllık halkalar; yumru, soğan, rizom
- Yaprak: kutikula, stoma, palizat ve sünger parankima
- Dokular: meristem, koruyucu, temel, destek, iletim (ksilem, floem)
- Oksin, giberellin, sitokinin, absisik asit, etilen
- Tropizma yönelim (uyarana bağlı), nasti irkilme (bağımsız), taksi yer değiştirme
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki hareket türlerine göre pencere kenarındaki saksı bitkisinin ışığa eğilmesi ve küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması hangi hareketlerdir? Mekanizmalarını karşılaştırınız.
Işığa eğilme fototropizmadır: Oksin gövdenin gölge tarafında birikir, o taraftaki hücreler daha çok uzar ve gövde ışığa doğru büyür; hareket kalıcıdır. Küstüm otunun hareketi tigmonastidir: Yaprak tabanındaki hücrelerde turgor basıncı hızla düşer ve yapraklar kapanır; yönü dokunmanın yönüne bağlı değildir ve geçicidir.
Çözümlü örnekler
1. Bitkilerde su ve mineralleri taşıyan iletim dokusu hangisidir? Kolay
ÇözümKsilem (odun boruları).
2. Bir çam ağacının kesitinde 45 yıllık halka sayılıyorsa ne söylenebilir? Orta
ÇözümAğaç yaklaşık 45 yaşındadır; her yıl kambiyum faaliyetiyle bir halka oluşur. Geniş halkalar yağışlı, dar halkalar kurak yılları gösterir.
3. Sürgün ucu kesilen bitkinin daha gür (çok dallı) büyümesini açıklayınız. Zor
ÇözümUçtaki tomurcuk ürettiği oksinle yan tomurcukların gelişimini baskılar (uç baskınlığı). Uç kesilince oksin baskısı kalkar, yan tomurcuklar gelişerek yan dallar oluşur.
Sık yapılan hatalar
- Tropizma ile nastiyi karıştırmak.
- Stomaların çoğunlukla yaprağın üst yüzeyinde olduğunu sanmak.
- Patatesin kök olduğunu düşünmek (toprak altı gövdesi, yumrudur).
Biliyor muydun?
Sinekkapan bitkisi, yapraklarındaki duyu tüylerine 20 saniye içinde iki kez dokunulunca kapanır; tek dokunuşta kapanmaması, yağmur damlası gibi “yanlış alarmlarda” enerji harcamasını önler!