Demokrasi ve cumhuriyet kavramları; millî egemenlik; seçme ve seçilme; demokratik okul hayatı; etkin vatandaşın özellikleri.
Demokrasi ve cumhuriyet
Demokrasi, halkın kendi kendini yönettiği, yöneticilerini seçimle belirlediği yönetim biçimidir. “Halkın, halk tarafından, halk için yönetimi” olarak tanımlanır.
Cumhuriyet, egemenliğin millete ait olduğu, devlet başkanının seçimle ve belirli bir süre için göreve geldiği yönetim biçimidir.
Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te ilan edilmiştir. Atatürk “Cumhuriyet” için şöyle der: “Türk milletinin karakter ve âdetlerine en uygun olan idare, Cumhuriyet idaresidir.”
💡 Millî egemenlik: Yönetme yetkisinin millete ait olmasıdır. TBMM’nin girişinde “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” sözü yazar.
Demokrasinin temel ilkeleri
- Seçme ve seçilme hakkı: 18 yaşını dolduran her vatandaş seçimlerde oy kullanabilir.
- Eşitlik: Herkes kanun önünde eşittir.
- Özgürlük: Düşünce, ifade, inanç özgürlüğü.
- Çoğulculuk: Farklı düşünce ve partilerin varlığı.
- Hukukun üstünlüğü: Herkes, yönetenler de dahil, kanunlara uyar.
- Gizli oy, açık sayım: Oylar gizli verilir, herkesin önünde sayılır.
Türkiye’de seçimler:
- Cumhurbaşkanı seçimi ve milletvekili genel seçimi (5 yılda bir)
- Yerel seçimler: Belediye başkanı, muhtar, il genel meclisi üyeleri (5 yılda bir)
Okulumuzda demokrasi
Demokrasiyi okulumuzda da yaşarız:
- Sınıf başkanlığı seçimi: Adaylar kendini tanıtır, öğrenciler gizli oyla seçer.
- Okul meclisi ve öğrenci temsilcisi seçimleri
- Sınıf kurallarının birlikte belirlenmesi
- Görüşlerimizi saygıyla ifade etmek, farklı görüşleri dinlemek
- Çoğunluğun kararına saygı göstermek, azınlığın haklarını korumak
Örnek: 5-A sınıfında sınıf gezisinin nereye yapılacağı oylanıyor: Müze (14 oy), hayvanat bahçesi (10 oy), bilim merkezi (6 oy). Çoğunluk müzeyi seçti; diğer öğrenciler de karara saygı gösterir.
Etkin vatandaş
Etkin vatandaş, haklarını bilen ve kullanan, sorumluluklarını yerine getiren, topluma katkı sağlayan kişidir.
Etkin vatandaşın özellikleri:
- Haklarını bilir ve kullanır; başkalarının haklarına saygı gösterir.
- Kanunlara ve kurallara uyar.
- Vergisini öder.
- Seçimlerde oy kullanır.
- Toplumsal sorunlara duyarlıdır; çözüm önerileri geliştirir.
- Gönüllü çalışmalara katılır (ağaç dikme, yardım kampanyası).
- Çevreyi korur.
- Farklı görüşlere hoşgörü gösterir.
- Kamu malını korur.
💡 Bir öğrenci de etkin vatandaş olabilir: Okul bahçesindeki çöpleri toplamak, sınıf başkanlığı seçiminde oy kullanmak, okul meclisine öneri sunmak!
Kavramlar
- Demokrasi
- Halkın kendi kendini yönettiği yönetim biçimi.
- Cumhuriyet
- Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimi.
- Millî egemenlik
- Yönetme yetkisinin millete ait olması.
- Etkin vatandaş
- Haklarını kullanıp sorumluluklarını yerine getiren vatandaş.
- Çoğulculuk
- Farklı görüşlerin bir arada bulunması.
- Demokrasi: halkın kendi kendini yönetmesi
- Cumhuriyet: egemenliğin millete ait olması
- Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi
- Seçimlerde gizli oy, açık sayım ilkesi
- 18 yaşını dolduran vatandaş oy kullanır
- Etkin vatandaş haklarını kullanır, sorumluluklarını yerine getirir
Örnek soru ve çözümü
Sınıf başkanlığı seçiminin demokratik bir seçim olması için hangi ilkelere uyulmalıdır?
Herkes aday olabilmeli, adaylar kendini tanıtabilmeli, oylar gizli verilmeli ve herkesin önünde sayılmalı, sonuca herkes saygı göstermelidir.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye Cumhuriyeti hangi tarihte ilan edilmiştir? Kolay
Çözüm29 Ekim 1923.
2. “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” sözü neyi anlatır? Orta
ÇözümYönetme yetkisinin hiçbir koşula bağlı olmadan millete ait olduğunu, yani millî egemenliği anlatır.
3. Çoğunluğun kararı demokraside önemlidir; ama azınlığın haklarını korumak neden de gereklidir? Zor
ÇözümDemokrasi yalnızca çoğunluğun yönetimi değildir; az oy alan görüşlerin de ifade edilebilmesi ve haklarının korunması gerekir. Aksi hâlde çoğunluk baskıcı bir yönetime dönüşebilir.
Sık yapılan hatalar
- Demokrasiyi yalnızca seçim yapmak sanmak.
- Cumhuriyet ile demokrasiyi tamamen aynı kavram sanmak.
- Çocukların etkin vatandaş olamayacağını düşünmek.
Biliyor muydun?
Türk kadınları 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı; bu, birçok Avrupa ülkesinden (Fransa 1944, İtalya 1946) daha önceydi!