Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri: eş anlamlı (anlamdaş), zıt anlamlı (karşıt) ve eş sesli (sesteş) sözcükler; bağlamdan anlam çıkarma.
Eş anlamlı sözcükler
Yazılışları farklı, anlamları aynı ya da çok yakın olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler denir.
| Sözcük | Eş anlamlısı |
|---|---|
| siyah | kara |
| cevap | yanıt |
| okul | mektep |
| ihtiyar | yaşlı |
| kırmızı | al |
| doğa | tabiat |
| özgürlük | hürriyet |
| sınav | imtihan |
💡 Eş anlamlı sözcükler yazılarımızda tekrarı önler. “Okulumuzun bahçesi geniş. Okulumuzun kütüphanesi de…” yerine “Okulumuzun bahçesi geniş. Mektebimizin kütüphanesi de…” diyebiliriz.
⚠️ Eş anlamlı sözcüklerin sözcük türü aynı olmalıdır. “Güzel (sıfat)” ile “güzellik (isim)” eş anlamlı değildir.
Zıt anlamlı sözcükler
Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcükler denir.
| Sözcük | Zıt anlamlısı |
|---|---|
| uzun | kısa |
| gelmek | gitmek |
| zengin | yoksul |
| ileri | geri |
| alçak | yüksek |
| sevinç | üzüntü |
Dikkat: Olumsuzluk eki almış sözcük zıt anlamlı değildir! “Gelmek – gelmemek” zıt anlamlı değil, olumlu-olumsuz hâlleridir. “Gelmek – gitmek” zıt anlamlıdır.
💡 Bazı sözcüklerin birden fazla zıt anlamlısı olabilir: “Ağır yük – hafif yük”, “ağır hasta – hafif hasta”, ama “ağır adam (ciddi) – hoppa adam”. Zıt anlam, sözcüğün cümledeki anlamına göre değişir.
Eş sesli (sesteş) sözcükler
Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir.
| Sözcük | 1. anlam | 2. anlam |
|---|---|---|
| yüz | Sayı: “Kitabım yüz sayfa.” | Surat: “Yüzünü yıka.” / Yüzmek: “Denizde yüz.” |
| çay | İçecek: “Bir çay içelim.” | Küçük akarsu: “Çayın kenarında oturduk.” |
| at | Hayvan: “At koşuyor.” | Atmak: “Topu bana at.” |
| dolu | Boş olmayan: “Bardak dolu.” | Buz yağışı: “Dolu yağdı.” |
| gül | Çiçek: “Bahçede gül açtı.” | Gülmek: “Biraz gül.” |
| kır | Şehir dışı: “Kıra gittik.” | Kırmak: “Dalı kırma.” |
💡 Eş sesli sözcüğün anlamını cümledeki öbür sözcüklerden (bağlamdan) anlarız.
Bağlamdan anlam tahmini
Bilmediğin bir sözcükle karşılaştığında hemen sözlüğe bakmadan önce cümlenin bütününden anlamını tahmin etmeye çalış:
“Kuraklık yüzünden ekinler kavruldu, tarlalar sapsarı oldu.”
→ “Kavrulmak” burada sıcaktan kuruyup yanmak anlamındadır.
Sonra tahminini sözlükten kontrol et. Türk Dil Kurumunun sözlüğünde bir sözcüğün birden çok anlamı numaralı olarak verilir; cümleye uygun olanı seçmelisin.
- Ateşte, sıcakta pişip kızarmak.
- Sıcaktan kuruyup yanmak.
- mec. Çok üzülmek, acı çekmek.
Kavramlar
- Eş anlamlı
- Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcük.
- Zıt anlamlı
- Anlamca karşıt sözcük.
- Eş sesli
- Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı sözcük.
- Bağlam
- Bir sözcüğün içinde bulunduğu cümle ya da metin.
- Eş anlamlı: farklı yazılış, aynı anlam (cevap-yanıt)
- Zıt anlamlı: karşıt anlam (uzun-kısa)
- Olumsuz hâl zıt anlam değildir (gelmek-gelmemek)
- Eş sesli: aynı yazılış, farklı anlam (yüz, çay, dolu)
- Eş sesli sözcüğün anlamı bağlamdan anlaşılır
- Eş anlamlı sözcükler tekrarı önler
Örnek soru ve çözümü
“Annem dolu yağmadan çamaşırları topladı; sepet dolu dolu çamaşırla içeri girdi.” cümlesindeki “dolu” sözcüklerinin anlamlarını açıklayınız.
İlk “dolu” buz hâlindeki yağış (eş sesli sözcük), ikinci “dolu dolu” ise içi boş olmayan, tamamen dolmuş anlamındadır.
Çözümlü örnekler
1. “Yanıt” sözcüğünün eş anlamlısı nedir? Kolay
ÇözümCevap.
2. “Bu ağır kitabı taşıyamıyorum.” ve “Dedem ağır bir insandı.” cümlelerindeki “ağır” sözcüklerinin zıt anlamlıları nelerdir? Orta
ÇözümBirincisinde “hafif” (yük), ikincisinde “hoppa, ciddiyetsiz” (insan). Zıt anlam bağlama göre değişir.
3. “Kır çiçeklerini kırmadan yaz geldi, yüzümüz güldü.” cümlesinde eş sesli olarak kullanılabilecek sözcükleri bulunuz. Zor
Çözüm“kır” (şehir dışı) – “kırmadan” (kırmak), “yüz” (surat), “güldü” (gülmek / gül çiçeği). “Yaz” da mevsim ya da yazmak anlamında eş seslidir.
Sık yapılan hatalar
- Olumsuzluk ekiyle oluşan sözcüğü zıt anlamlı sanmak.
- Eş anlamlı sözcüklerin her cümlede birbirinin yerine kullanılabileceğini düşünmek.
- Eş sesli sözcüklerin anlamını bağlama bakmadan belirlemeye çalışmak.
Biliyor muydun?
Türkçede “yüz” sözcüğünün en az dört farklı anlamı vardır: sayı, surat, bir nesnenin dış tarafı (yorganın yüzü) ve yüzmek eyleminin emir hâli!