Güneş tutulması ve Ay tutulmasının oluşumu, tam ve parçalı tutulma, tutulma gözleminde güvenlik.
Tutulma nedir?
Güneş, Dünya ve Ay’ın aynı doğrultuya gelmesiyle bir gök cisminin gölgesinin diğerinin üzerine düşmesine tutulma denir. İki çeşit tutulma vardır: Güneş tutulması ve Ay tutulması.
Tutulmalar, ışığın doğrusal yayılması ve opak cisimlerin gölge oluşturmasıyla açıklanır (5. sınıfta öğrendiğin tam gölge!).
Güneş tutulması
Ay, Güneş ile Dünya’nın arasına girdiğinde Ay’ın gölgesi Dünya’ya düşer. Gölgenin düştüğü yerlerden bakanlar Güneş’i kısmen ya da tamamen göremez.
- Sıralama: Güneş – Ay – Dünya
- Yalnızca Yeni Ay evresinde olabilir.
- Tam Güneş tutulması: Ay, Güneş’i tamamen örter; gündüz birkaç dakikalığına alacakaranlık olur, yıldızlar görülebilir.
- Parçalı Güneş tutulması: Güneş’in bir kısmı örtülür.
- Gölge Dünya’nın yalnızca dar bir bölgesine düştüğü için tam Güneş tutulması küçük bir alandan görülür.
⚠️ Güneş tutulmasını asla çıplak gözle, güneş gözlüğüyle, dürbün ya da teleskopla izleme! Yalnızca onaylı tutulma gözlükleri ya da iğne deliği kamerasıyla izlenmelidir.
Ay tutulması
Dünya, Güneş ile Ay’ın arasına girdiğinde Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer.
- Sıralama: Güneş – Dünya – Ay
- Yalnızca Dolunay evresinde olabilir.
- Tam Ay tutulmasında Ay tamamen kaybolmaz; Dünya atmosferinden kırılarak geçen kırmızımsı ışık nedeniyle bakır kırmızısı renkte görünür (“kanlı Ay”).
- Ay tutulması, gecenin yaşandığı her yerden görülebilir ve çıplak gözle güvenle izlenebilir.
- Ay tutulması, Güneş tutulmasından daha uzun sürer (saatlerce).
Neden her ay tutulma olmuyor?
Her ay bir Yeni Ay ve bir Dolunay olur; ama her ay tutulma olmaz. Çünkü Ay’ın Dünya etrafındaki yörüngesi, Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesine göre yaklaşık 5° eğiktir. Bu yüzden üç gök cismi çoğu zaman tam olarak aynı doğrultuya gelmez; Ay’ın gölgesi Dünya’nın biraz üstünden ya da altından geçer.
| Güneş tutulması | Ay tutulması | |
|---|---|---|
| Ortadaki gök cismi | Ay | Dünya |
| Ay evresi | Yeni Ay | Dolunay |
| Gölge kimin üstüne düşer? | Dünya | Ay |
| Görüldüğü alan | Dar | Geniş (gece olan her yer) |
| Çıplak gözle izleme | Tehlikeli | Güvenli |
Kavramlar
- Tutulma
- Bir gök cisminin gölgesinin başka bir gök cisminin üzerine düşmesi.
- Tam tutulma
- Gök cisminin tamamen gölgede kaldığı tutulma.
- Parçalı tutulma
- Gök cisminin bir kısmının gölgede kaldığı tutulma.
- Tutulma: Güneş, Dünya ve Ay’ın aynı doğrultuya gelmesi
- Güneş tutulması: Güneş – Ay – Dünya, Yeni Ay evresinde
- Ay tutulması: Güneş – Dünya – Ay, Dolunay evresinde
- Tam Ay tutulmasında Ay kırmızımsı görünür
- Güneş tutulması çıplak gözle izlenmez
- Ay’ın yörüngesi eğik olduğu için her ay tutulma olmaz
Örnek soru ve çözümü
Bir gece Dolunay varken Ay yavaş yavaş kararıp bakır kırmızısı renge bürünüyor. Hangi olay gerçekleşmektedir ve sıralama nasıldır?
Tam Ay tutulması. Sıralama Güneş – Dünya – Ay’dır; Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer.
Çözümlü örnekler
1. Güneş tutulmasında ortadaki gök cismi hangisidir? Kolay
ÇözümAy.
2. Neden Ay tutulması Güneş tutulmasından daha geniş bir bölgeden görülür? Orta
ÇözümDünya’nın gölgesi Ay’ın tamamını kaplayabilir ve Ay, gece olan her yerden görülür. Güneş tutulmasında ise Ay’ın küçük gölgesi Dünya’nın dar bir bölgesine düşer.
3. Bir öğrenci “Bugün ilk dördün evresi var, akşam Güneş tutulması izleyeceğiz” diyor. Bu ifadede hata var mıdır? Zor
ÇözümEvet. Güneş tutulması yalnızca Yeni Ay evresinde olabilir; ilk dördünde Güneş, Dünya ve Ay aynı doğrultuda değildir.
Sık yapılan hatalar
- Ay evreleri ile Ay tutulmasını aynı sanmak.
- Güneş tutulmasını güneş gözlüğüyle izlemenin güvenli olduğunu düşünmek.
- Her Dolunay’da Ay tutulması olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Güneş, Ay’dan yaklaşık 400 kat büyük ama 400 kat da uzak. Bu müthiş tesadüf sayesinde Ay, Güneş’i tam olarak örtebiliyor ve tam Güneş tutulmasında Güneş’in tacı (korona) görünür hâle geliyor!