Alınan yol ve yer değiştirme, sürat ve hız kavramları, sürat hesaplama, yol-zaman grafikleri.
Alınan yol ve yer değiştirme
- Alınan yol: Hareketlinin gerçekte izlediği yolun uzunluğu. Yönü yoktur.
- Yer değiştirme: Başlangıç noktası ile bitiş noktası arasındaki en kısa doğrusal uzaklık ve yönü.
Örnek: Evinden çıkıp 300 m doğuya bakkala giden ve sonra evine dönen bir öğrencinin:
- Aldığı yol: 300 + 300 = 600 m
- Yer değiştirmesi: 0 (başladığı yere döndü)
Örnek 2: 400 m doğuya, sonra 100 m batıya giden bir koşucunun aldığı yol 500 m, yer değiştirmesi 300 m doğuyadır.
Sürat
Birim zamanda alınan yola sürat denir.
Sürat = Alınan yol ÷ Geçen süre
- Birimi m/s (metre bölü saniye) ya da km/h (kilometre bölü saat).
- Sürat yön belirtmez; arabadaki hız göstergesi aslında anlık sürati gösterir.
Örnek: 100 m’yi 20 saniyede koşan bir öğrencinin sürati:
100 ÷ 20 = 5 m/s
Örnek: 3 saatte 240 km yol alan otobüsün ortalama sürati:
240 ÷ 3 = 80 km/h
Hız
Hız, birim zamandaki yer değiştirmedir. Hızın hem büyüklüğü hem de yönü vardır.
| Sürat | Hız | |
|---|---|---|
| Hesap | Alınan yol ÷ zaman | Yer değiştirme ÷ zaman |
| Yön | Yok | Var |
| Örnek | 60 km/h | 60 km/h kuzeye |
Sabit süratli hareket: Eşit zaman aralıklarında eşit yollar alınan harekettir. Kuvvetler dengelenmişken doğrusal hareket eden cisim sabit süratle (ve sabit hızla) hareket eder.
Yol-zaman grafiği
Sabit süratle giden bir cismin yol-zaman grafiği başlangıç noktasından geçen eğik bir doğrudur.
| Zaman (s) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| Yol (m) | 0 | 5 | 10 | 15 | 20 |
Her saniyede 5 m yol alınıyor → sürat 5 m/s.
💡 Grafikte doğru ne kadar dik ise sürat o kadar büyüktür. Grafik yatay ise cisim duruyordur.
Kavramlar
- Sürat
- Birim zamanda alınan yol.
- Hız
- Birim zamandaki yer değiştirme; yönü vardır.
- Yer değiştirme
- Başlangıç ve bitiş noktaları arasındaki yönlü en kısa uzaklık.
- Sabit süratli hareket
- Eşit zaman aralıklarında eşit yolların alındığı hareket.
- Alınan yol: izlenen yolun uzunluğu
- Yer değiştirme: başlangıç-bitiş arası en kısa uzaklık ve yönü
- Sürat = alınan yol ÷ süre (m/s, km/h)
- Hız = yer değiştirme ÷ süre, yönü vardır
- Sabit süratte eşit sürelerde eşit yollar alınır
- Yol-zaman grafiği ne kadar dikse sürat o kadar büyük
Örnek soru ve çözümü
Bir bisikletli 15 dakikada 6 km yol alıyor. Sürati kaç km/h’tir?
15 dakika = 0,25 saat. Sürat = 6 ÷ 0,25 = 24 km/h.
Çözümlü örnekler
1. 200 m’yi 40 saniyede yürüyen birinin sürati kaç m/s’dir? Kolay
Çözüm200 ÷ 40 = 5 m/s.
2. Bir koşucu 400 m’lik pisti tam bir tur koşup başladığı yere geliyor. Aldığı yol ve yer değiştirmesi nedir? Orta
ÇözümAldığı yol 400 m, yer değiştirmesi 0.
3. A aracı 2 saatte 150 km, B aracı 3 saatte 210 km yol alıyor. Hangisinin ortalama sürati daha büyüktür? Zor
ÇözümA: 150 ÷ 2 = 75 km/h, B: 210 ÷ 3 = 70 km/h. A aracının sürati daha büyüktür.
Sık yapılan hatalar
- Sürat ile hızı aynı sanmak (hızın yönü vardır).
- Yer değiştirmeyi alınan yolla karıştırmak.
- Dakika ile saati dönüştürmeden km/h hesaplamak.
Biliyor muydun?
Çita yaklaşık 100 km/h süratle koşabilir ama bu süratini ancak 20–30 saniye koruyabilir. Uzun mesafede ise insanlar birçok hayvandan daha dayanıklıdır!