Sözcüğün yapısı: kök ve ek; isim kökü ve fiil kökü; yapım eklerinin yeni sözcük türetmesi; çekim eklerinin görevleri; basit, türemiş ve birleşik sözcükler.
Kök ve ek
Sözcüklerin anlamlı en küçük parçasına kök denir. Köke eklenen ve tek başına anlamı olmayan parçalara ek denir.
göz-lük-çü-ler-den → kök: göz
Kökü bulmak için: Sözcüğün sonundan başlayarak ekleri tek tek at. Geriye kalan ve anlamlı olan en küçük parça köktür.
İki tür kök vardır:
- İsim kökü: Varlıkları, kavramları karşılar; sonuna -mek/-mak getirilemez: göz, ev, su, iyi, ak
- Fiil kökü: İş, oluş, durum bildirir; sonuna -mek/-mak getirilebilir: gel-, oku-, yaz-, sev-
💡 Bazı kökler hem isim hem fiil olabilir (sesteş kökler): “boya (isim) – boya- (fiil)”, “göç – göç-”, “ekşi – ekşi-”.
Yapım ekleri
Yapım ekleri, eklendikleri sözcüğün anlamını değiştirerek yeni bir sözcük türetir. Kökle birlikte oluşturdukları yapıya gövde denir.
| Ek türü | Örnek |
|---|---|
| İsimden isim yapan | göz → gözlük, kitap → kitapçı, yol → yolcu, tuz → tuzlu |
| İsimden fiil yapan | su → sula-, baş → başla-, yaş → yaşa- |
| Fiilden isim yapan | sev- → sevgi, yaz- → yazı, kaz- → kazma, bil- → bilgi |
| Fiilden fiil yapan | yaz- → yazdır-, gül- → gülümse-, sev- → sevin- |
💡 Bir sözcükte birden fazla yapım eki olabilir: “göz-lük-çü”. Yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir.
Çekim ekleri
Çekim ekleri, sözcüğün anlamını değiştirmez, türünü değiştirmez; sözcüğü cümleye bağlar ve ona görev kazandırır.
İsim çekim ekleri:
- Çoğul eki: -ler/-lar (kitaplar)
- İyelik ekleri: -(ı)m, -(ı)n, -(s)ı… (kitabım, kitabın)
- Hâl ekleri: -ı (belirtme), -e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma): evi, eve, evde, evden
- İlgi eki: -(n)ın (Ali’nin kitabı)
- Eşitlik eki: -ce/-ca (bence)
Fiil çekim ekleri:
- Kip ekleri: -di, -miş, -yor, -ecek, -ir (geldi, geliyor)
- Kişi ekleri: -m, -n, -k, -niz (geldim, geldin)
Sözcüğün yapısı: basit, türemiş, birleşik
| Yapı | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Yapım eki almamış sözcük (çekim eki alabilir) | ev, kitaplar, okudum, göz |
| Türemiş | Yapım eki almış sözcük | gözlük, yazar, sevgi, tuzlu |
| Birleşik | İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesi | ayakkabı, hanımeli, bilgisayar, Kuşadası |
Ayırt etme:
- “Kitaplarımız” → yalnızca çekim eki var → basit
- “Kitapçılar” → yapım eki var → türemiş
⚠️ Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez! “Okullarımızdan” basittir; “okul” sözcüğü yalnızca çekim ekleri almıştır.
Kavramlar
- Kök
- Sözcüğün anlamlı en küçük parçası.
- Gövde
- Kök ile yapım ekinin oluşturduğu yapı.
- Yapım eki
- Yeni sözcük türeten ek.
- Çekim eki
- Sözcüğe görev kazandıran, anlamı değiştirmeyen ek.
- Türemiş sözcük
- Yapım eki almış sözcük.
- Kök: sözcüğün anlamlı en küçük parçası
- İsim kökü -mek almaz, fiil kökü -mek alır
- Yapım eki yeni sözcük türetir
- Çekim eki anlamı değiştirmez, görev kazandırır
- Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir
- Basit, türemiş ve birleşik sözcükler
Örnek soru ve çözümü
“yolculuklarımızda” sözcüğünü kök ve eklerine ayırıp eklerin türlerini belirtiniz.
yol (isim kökü) + -cu (yapım) + -luk (yapım) + -lar (çoğul, çekim) + -ımız (iyelik, çekim) + -da (bulunma hâli, çekim). Sözcük türemiştir.
Çözümlü örnekler
1. “Kitapçı” sözcüğünün kökü nedir? Kolay
Çözümkitap
2. “Sevgi” ve “sevdim” sözcüklerinden hangisi türemiştir? Orta
Çözüm“Sevgi” türemiştir (-gi yapım eki). “Sevdim” basittir (-di kip eki, -m kişi eki çekim ekidir).
3. “yazıcılar” sözcüğünü kök ve eklerine ayırınız; yapısını belirtiniz. Zor
Çözümyaz- (fiil kökü) + -ı (fiilden isim yapan ek: yazı) + -cı (isimden isim yapan ek: yazıcı) + -lar (çoğul eki, çekim). İki yapım eki aldığı için türemiştir.
Sık yapılan hatalar
- Çekim eki alan sözcüğü türemiş sanmak.
- Kökü anlamsız bir parça olarak almak.
- Çoğul ekini yapım eki saymak.
Biliyor muydun?
Türkçe eklemeli bir dildir. “Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınız” gibi upuzun sözcükler kurulabilir!