Niteleme ve belirtme sıfatları (işaret, sayı, belgisiz, soru); sıfat tamlaması; adlaşmış sıfat; sıfatların metne katkısı.
Sıfat nedir?
İsimlerin önüne gelerek onları niteleyen ya da belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir.
“Kırmızı elma” → hangi elma? → kırmızı
“Üç kitap” → kaç kitap? → üç
“Bu ev” → hangi ev? → bu
Sıfatı bulmak için isme “nasıl, hangi, kaç, ne kadar” sorularını sor.
⚠️ Sıfat tek başına kullanılmaz; mutlaka bir ismi niteler ya da belirtir. “Kırmızı güzel.” cümlesinde “kırmızı” bir ismi nitelemiyor; burada bir rengin adıdır (isim).
Niteleme sıfatları
İsimlerin rengini, biçimini, durumunu, özelliğini bildiren sıfatlardır. “Nasıl?” sorusuna cevap verir.
- Renk: kırmızı kalem, yeşil yaprak
- Biçim: yuvarlak masa, uzun yol
- Durum: yorgun öğrenci, kırık bardak
- Özellik: çalışkan çocuk, tatlı elma
Niteleme sıfatları derecelendirilebilir: güzel → daha güzel → en güzel → çok güzel → pek güzel
Belirtme sıfatları
İsimleri işaret, sayı, soru ya da belirsizlik yoluyla belirten sıfatlardır.
| Tür | Örnek |
|---|---|
| İşaret sıfatı | bu kitap, şu ağaç, o ev, öteki çocuk |
| Sayı sıfatı — asıl | beş elma, yüz kişi |
| — sıra | üçüncü kat, ilk gün |
| — üleştirme | ikişer kalem, beşer lira |
| — kesir | yarım ekmek, çeyrek saat |
| Belgisiz sıfat | bazı insanlar, her gün, birkaç kitap, hiçbir zaman |
| Soru sıfatı | hangi okul? kaç yaşında? nasıl bir film? |
Sıfat tamlaması ve adlaşmış sıfat
Sıfat ile nitelediği ismin oluşturduğu söz öbeğine sıfat tamlaması denir: “kırmızı elma, bu okul, beş kitap”. Bir isim birden çok sıfat alabilir: “bu üç güzel çiçek”.
Adlaşmış sıfat: Sıfatın nitelediği isim düşürülerek sıfatın isim yerine kullanılmasıdır.
- “Yaşlılara yer verelim.” → yaşlı insanlara
- “Zenginler fakirlere yardım etmeli.”
- “Kırmızıyı seçtim.” → kırmızı kazağı
💡 Adlaşmış sıfat genellikle çekim eki alır (-ler, -i, -e); bu onun isim gibi davrandığını gösterir.
Kavramlar
- Sıfat
- İsmi niteleyen ya da belirten sözcük.
- Niteleme sıfatı
- İsmin özelliğini bildiren sıfat.
- Belgisiz sıfat
- İsmi belirsiz olarak belirten sıfat.
- Sıfat tamlaması
- Sıfat ile ismin oluşturduğu söz öbeği.
- Adlaşmış sıfat
- İsmi düşerek isim yerine kullanılan sıfat.
- Sıfat ismi niteler ya da belirtir
- Niteleme sıfatı: nasıl? (renk, biçim, durum)
- Belirtme sıfatları: işaret, sayı, belgisiz, soru
- Sayı sıfatları: asıl, sıra, üleştirme, kesir
- Sıfat tamlaması: sıfat + isim
- Adlaşmış sıfat: isim düşer, sıfat isim olur
Örnek soru ve çözümü
“Her sabah bu yeşil parkta iki tur koşarım.” cümlesindeki sıfatları ve türlerini bulunuz.
“Her” (belgisiz sıfat, sabah), “bu” (işaret sıfatı, park), “yeşil” (niteleme sıfatı, park), “iki” (asıl sayı sıfatı, tur).
Çözümlü örnekler
1. “Üçüncü sırada oturuyorum.” cümlesindeki sıfat hangi türdendir? Kolay
ÇözümSıra sayı sıfatı.
2. “Bazı öğrenciler geldi.” ile “Bazıları geldi.” cümlelerindeki fark nedir? Orta
Çözümİlkinde “bazı” belgisiz sıfattır (öğrencileri belirtiyor), ikincisinde “bazıları” belgisiz zamirdir (ismin yerini tutuyor).
3. “Çalışkanlar her zaman kazanır.” cümlesinde adlaşmış sıfat var mıdır? Zor
ÇözümEvet, “çalışkanlar”: “çalışkan öğrenciler/insanlar” tamlamasından isim düşmüş, sıfat çoğul eki alarak isim olarak kullanılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Sıfat ile zamiri karıştırmak.
- Adlaşmış sıfatı hâlâ sıfat saymak.
- Rengin adını her zaman sıfat sanmak.
Biliyor muydun?
Türkçede sıfatlar her zaman ismin önünde gelir ve çoğul eki almaz: “güzel çiçekler” deriz, “güzeller çiçekler” demeyiz!