Element ve sembolleri (ilk 18 element), periyodik tabloda periyot ve grup, atomlu ve moleküllü elementler, bileşikler ve formülleri.
Saf madde
Kendine özgü ayırt edici özellikleri olan, tek tür tanecikten oluşan maddelere saf madde denir. Saf maddeler element ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır.
Element: Aynı tür atomlardan oluşan, kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf maddedir. Bugün bilinen yaklaşık 118 element vardır. Demir, altın, oksijen, karbon, azot elementtir.
Element sembolleri
Elementler, genellikle Latince adlarından gelen sembollerle gösterilir. Sembolün ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçük yazılır.
| Atom no | Element | Sembol | Atom no | Element | Sembol |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hidrojen | H | 10 | Neon | Ne |
| 2 | Helyum | He | 11 | Sodyum | Na |
| 3 | Lityum | Li | 12 | Magnezyum | Mg |
| 4 | Berilyum | Be | 13 | Alüminyum | Al |
| 5 | Bor | B | 14 | Silisyum | Si |
| 6 | Karbon | C | 15 | Fosfor | P |
| 7 | Azot | N | 16 | Kükürt | S |
| 8 | Oksijen | O | 17 | Klor | Cl |
| 9 | Flor | F | 18 | Argon | Ar |
Sık kullanılan diğer elementler: Demir Fe, Bakır Cu, Altın Au, Gümüş Ag, Kalsiyum Ca, Potasyum K.
⚠️ Co (kobalt) ile CO (karbon monoksit) aynı şey değildir! Büyük-küçük harf önemlidir.
Periyodik tablo
Elementler atom numaralarına göre artan sırayla periyodik tabloda düzenlenir.
- Periyot (yatay satır): Elementin katman sayısı periyot numarasını verir. Yedi periyot vardır.
- Grup (dikey sütun): Aynı gruptaki elementlerin benzer kimyasal özellikleri vardır. İlk 18 element için A gruplarında, son katmandaki elektron sayısı grup numarasını verir.
Örnek: Magnezyum (12): 2 – 8 – 2 → 3 katman → 3. periyot, son katmanda 2 elektron → 2A grubu.
Molekül ve bileşik
Molekül: İki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla birleşmesiyle oluşan tanecik.
- Bazı elementler atomlu yapıdadır: Demir (Fe), helyum (He), bakır (Cu).
- Bazı elementler moleküllü yapıdadır: Oksijen (O₂), hidrojen (H₂), azot (N₂). Bu moleküller aynı tür atomlardan oluşur.
Bileşik: Farklı tür atomların belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşan saf madde. Bileşikler formüllerle gösterilir:
| Bileşik | Formül | İçerdiği atomlar |
|---|---|---|
| Su | H₂O | 2 H, 1 O |
| Karbondioksit | CO₂ | 1 C, 2 O |
| Yemek tuzu | NaCl | 1 Na, 1 Cl |
| Amonyak | NH₃ | 1 N, 3 H |
| Metan | CH₄ | 1 C, 4 H |
💡 Bileşikler, kendisini oluşturan elementlerden tamamen farklı özellikler gösterir: Sodyum suyla şiddetle tepkimeye giren bir metal, klor zehirli bir gazdır; ama birleşince sofra tuzu (NaCl) oluşur!
Kavramlar
- Element
- Aynı tür atomlardan oluşan saf madde.
- Sembol
- Elementi gösteren bir ya da iki harfli kısaltma.
- Molekül
- Atomların kimyasal bağla birleşmesiyle oluşan tanecik.
- Bileşik
- Farklı tür atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan saf madde.
- Periyot
- Periyodik tablodaki yatay satır.
- Saf madde: tek tür tanecikten oluşur
- Element: aynı tür atomlardan oluşur
- Sembolde ilk harf büyük, ikinci harf küçük
- Katman sayısı periyodu, son katman elektron sayısı A grubunu verir
- Molekül: atomların kimyasal bağla birleşmesi
- Bileşik: farklı tür atomlardan oluşur, formülle gösterilir
Örnek soru ve çözümü
C₆H₁₂O₆ (glikoz) formülünde kaç çeşit ve toplam kaç atom vardır?
3 çeşit atom (C, H, O) vardır. Toplam: 6 + 12 + 6 = 24 atom.
Çözümlü örnekler
1. Sodyum elementinin sembolü nedir? Kolay
ÇözümNa.
2. O₂ bir element midir, bileşik mi? Neden? Orta
ÇözümElementtir; molekülü yalnızca aynı tür (oksijen) atomlarından oluşur.
3. Atom numarası 16 olan elementin periyodik tablodaki yerini bulunuz. Zor
ÇözümElektron dizilimi 2 – 8 – 6: 3 katman → 3. periyot; son katmanda 6 elektron → 6A grubu. Bu element kükürttür (S).
Sık yapılan hatalar
- Her molekülün bileşik olduğunu sanmak (O₂ moleküllü elementtir).
- Sembolleri yanlış harf büyüklüğüyle yazmak (CL yerine Cl).
- Bileşiklerin elementlerinin özelliklerini koruduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Bazı elementler ülke ve kıta adlarını taşır: Amerikyum, Fransiyum, Polonyum, Germanyum… Gök bilimci Kopernik’in adından gelen Kopernisyum bile var!