Dünya’daki suyun dağılımı, tatlı su kaynaklarının korunması, su ayak izi (mavi, yeşil, gri su), atık su ve arıtma, kaynakların tasarruflu kullanımı.
Dünya’daki su
Dünya’nın yüzeyinin yaklaşık dörtte üçü suyla kaplıdır; ama bu suyun çok küçük bir kısmını kullanabiliriz.
- Suyun yaklaşık %97,5’i tuzludur (okyanus ve denizler).
- Yalnızca %2,5’i tatlı sudur.
- Tatlı suyun da büyük bölümü buzullarda ve yer altında bulunur. Göller ve akarsular gibi kolayca kullanabileceğimiz yüzey suları, toplam suyun %1’inden bile azdır.
⚠️ Türkiye su zengini bir ülke değildir! Kişi başına düşen kullanılabilir su miktarı bakımından “su stresi yaşayan” ülkeler arasındadır. Nüfus artışı ve iklim değişikliği bu sorunu büyütmektedir.
Su ayak izi
Su ayak izi, bir kişinin, ürünün ya da ülkenin tükettiği doğrudan ve dolaylı toplam su miktarıdır. Yalnızca musluktan akıttığımız su değil, yediğimiz, giydiğimiz ve kullandığımız her şeyin üretiminde harcanan su da hesaba katılır.
- Mavi su ayak izi: Yüzey ve yer altı sularından (göl, nehir, kuyu) kullanılan su. Sulama, sanayi, evde kullanım.
- Yeşil su ayak izi: Bitkilerin kullandığı yağmur suyu ve topraktaki nem.
- Gri su ayak izi: Üretim sırasında kirlenen suyu, kabul edilebilir temizliğe getirmek için gereken su miktarı.
| Ürün | Yaklaşık su ayak izi |
|---|---|
| 1 fincan çay | 30 L |
| 1 dilim ekmek | 40 L |
| 1 elma | 125 L |
| 1 pamuklu tişört | 2500 L |
| 1 kg sığır eti | 15 000 L |
Atık su ve arıtma
Evlerde, fabrikalarda ve tarımda kullanılarak kirlenen suya atık su denir. Atık sular arıtılmadan doğaya bırakılırsa göller, akarsular ve denizler kirlenir; canlılar zarar görür.
Atık su arıtma tesislerinde:
- Fiziksel arıtma: Izgaralarla büyük atıklar, çöktürme havuzlarında kum ve çamur ayrılır.
- Biyolojik arıtma: Bakteriler sudaki organik kirleticileri parçalar.
- Kimyasal arıtma: Zararlı maddeler ve mikroplar kimyasallarla giderilir.
Arıtılan su, tarımsal sulamada, parkların sulanmasında ya da sanayide yeniden kullanılabilir.
💡 Gri su sistemleri: Evde lavabo ve duş suyunun basit arıtmayla klozet rezervuarında kullanılması, su tüketimini önemli ölçüde azaltır.
Kaynakları tasarruflu kullanmak
Su tasarrufu için:
- Dişlerini fırçalarken ve bulaşık yıkarken musluğu kapat (dakikada 6–12 L su boşa akar).
- Duş süresini kısalt.
- Damlatan muslukları tamir ettir (bir yılda binlerce litre su kaybı).
- Bulaşık ve çamaşır makinelerini tam dolu çalıştır.
- Bahçe sulamasını sabah erken ya da akşam yap; damla sulama kullan.
- Yağmur suyunu biriktir.
- Gereksiz alışverişten kaçın; her ürünün bir su ayak izi vardır.
Sürdürülebilir yaşam için enerji ve diğer doğal kaynakları da tasarruflu kullanmalı, yenilenebilir enerjiyi tercih etmeliyiz.
Kavramlar
- Tatlı su
- Tuz oranı düşük, içme ve kullanmaya uygun su.
- Su ayak izi
- Doğrudan ve dolaylı tüketilen toplam su miktarı.
- Atık su
- Kullanılarak kirlenmiş su.
- Arıtma
- Kirlenmiş suyun temizlenmesi işlemi.
- Sürdürülebilir yaşam
- Gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan yaşama biçimi.
- Dünya’daki suyun yalnızca %2,5’i tatlı su
- Kolay kullanılabilen yüzey suyu %1’den az
- Su ayak izi: doğrudan ve dolaylı toplam su tüketimi
- Mavi: yüzey ve yer altı suyu · yeşil: yağmur suyu · gri: kirlenen su
- Atık sular fiziksel, biyolojik, kimyasal arıtılır
- Musluğu kapatmak, damla sulama su tasarrufu sağlar
Örnek soru ve çözümü
Dişlerini fırçalarken musluğu 2 dakika açık bırakan biri (dakikada 6 L) günde iki kez fırçalıyorsa bir haftada kaç litre suyu boşa harcar?
Bir fırçalamada 2 × 6 = 12 L, günde 24 L, haftada 24 × 7 = 168 L su boşa akar.
Çözümlü örnekler
1. Bitkilerin kullandığı yağmur suyu hangi su ayak izi türüne girer? Kolay
ÇözümYeşil su ayak izi.
2. Bir tişörtün su ayak izinin bu kadar yüksek olmasının nedeni nedir? Orta
ÇözümPamuğun yetiştirilmesi için çok su gerekir; ayrıca boyama ve işleme sırasında su kullanılır ve kirlenir (gri su).
3. Bir fabrika atık suyunu arıtmadan derede bırakıyor. Bu durum fabrikanın hangi su ayak izini artırır ve çevreye etkisi ne olur? Zor
ÇözümGri su ayak izini artırır. Dere kirlenir, sudaki oksijen azalır, balıklar ölebilir; zararlı maddeler biyolojik birikimle besin zincirine geçer.
Sık yapılan hatalar
- Dünya’daki suyun çoğunun içilebilir olduğunu sanmak.
- Su ayak izini yalnızca musluktan kullanılan su sanmak.
- Türkiye’nin su zengini bir ülke olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Bir fincan kahvenin su ayak izi yaklaşık 130 litredir. Yani sabah içtiğin bir fincan kahve için bir küvet dolusu su harcanmış olabilir!