Yüklemin türüne (isim-fiil), yerine (kurallı-devrik), anlamına (olumlu-olumsuz, soru, ünlem) ve yapısına (basit, birleşik, sıralı, bağlı) göre cümleler.
Yükleminin türüne göre
- Fiil cümlesi: Yüklemi çekimli fiil olan cümle: “Kardeşim okula gitti.”
- İsim cümlesi: Yüklemi isim soylu sözcük (ek fiil almış) olan cümle: “Kardeşim çok çalışkandır.” “Bu kitap senin.” “Hava soğuktu.”
💡 var, yok, değil ile kurulan yüklemler isim cümlesi oluşturur: “Bahçede çiçekler var.” “O benim kitabım değil.”
Yükleminin yerine göre
- Kurallı (düz) cümle: Yüklem sonda: “Yarın tatile gidiyoruz.”
- Devrik cümle: Yüklem sonda değil: “Gidiyoruz yarın tatile.” · “Yarın gidiyoruz tatile.”
Devrik cümleler şiirde ve günlük konuşmada anlatımı güçlendirmek, vurguyu değiştirmek için kullanılır:
“Bekledim seni yıllarca.”
⚠️ Yüklemden sonra nokta, soru ya da ünlem işareti varsa cümle kurallıdır. Yüklemden sonra öge varsa devriktir.
Anlamına göre
- Olumlu cümle: Yargının gerçekleştiğini bildirir: “Ödevimi bitirdim.”
- Olumsuz cümle: Yargının gerçekleşmediğini bildirir. -me/-ma, değil, yok, ne…ne ile yapılır: “Ödevimi bitirmedim.” “Ne aradı ne sordu.”
- Soru cümlesi: Soru bildirir: “Ödevini bitirdin mi?”
- Ünlem cümlesi: Duygu ve heyecan bildirir: “Ne güzel bir gün!”
⚠️ Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümleler (LGS’nin sevdiği tuzak):
- “Gelmez olur mu? (Gelir.)” · “Yapmadan duramıyor.” (Yapıyor) · “Sevmemek elde değil.” (Seviyor)
Biçimce olumlu, anlamca olumsuz: “Nerede onda o çalışkanlık!” (Çalışkan değil) · “Sen mi anlarsın bu işten?” (Anlamazsın)
| Cümle | Biçim | Anlam |
|---|---|---|
| Bu hikâyeyi bilmeyen yok. | Olumsuz | Olumlu (herkes biliyor) |
| Sen mi yorulacaksın! | Olumlu | Olumsuz (yorulmazsın) |
| Gitmemezlik edemem. | Olumsuz | Olumlu (giderim) |
Yapısına göre
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Basit cümle | Tek yüklem, yan cümle yok | “Çocuklar parkta oynuyor.” |
| Birleşik cümle | Bir temel cümle + fiilimsi ya da “ki” ile kurulan yan cümle; ya da şart (-se) ile kurulan | “Kitap okuyan çocuklar çok bilgili olur.” · “Erken kalkarsan yetişirsin.” |
| Sıralı cümle | Virgül ya da noktalı virgülle ayrılmış birden çok bağımsız yargı | “Eve geldim, yemeğimi yedim, uyudum.” |
| Bağlı cümle | Bağımsız yargıların bağlaçla bağlanması | “Çok çalıştı ama kazanamadı.” |
Birleşik cümle türleri:
- Girişik birleşik cümle: Fiilimsi grubuyla: “Sabah erkenden kalkan annem kahvaltı hazırladı.”
- Şartlı birleşik cümle: “-se, -ince” yan cümlesiyle: “Yağmur yağarsa piknik iptal olur.”
- Ki’li birleşik cümle: “Duydum ki yarışmayı kazanmışsın.”
- İç içe birleşik cümle: Aktarılan sözle: “Annem ‘Erken gel.’ dedi.”
Kavramlar
- İsim cümlesi
- Yüklemi isim soylu sözcük olan cümle.
- Devrik cümle
- Yüklemi sonda olmayan cümle.
- Birleşik cümle
- Temel cümle ve yan cümleden oluşan cümle.
- Sıralı cümle
- Bağımsız yargıların virgülle sıralandığı cümle.
- Bağlı cümle
- Bağımsız yargıların bağlaçla bağlandığı cümle.
- Fiil cümlesi: yüklem çekimli fiil · isim cümlesi: yüklem isim + ek fiil
- Kurallı: yüklem sonda · devrik: yüklem sonda değil
- Biçimce olumsuz-anlamca olumlu cümlelere dikkat
- Basit: tek yargı
- Birleşik: fiilimsi, şart, ki ya da aktarılan sözle yan cümle
- Sıralı: virgülle, bağlı: bağlaçla bağlanmış yargılar
Örnek soru ve çözümü
“Kütüphaneden aldığım kitabı bitirince arkadaşıma vereceğim.” cümlesini yapısına, yüklemin türüne ve yerine göre inceleyiniz.
Yapı: birleşik (girişik) — “aldığım” sıfat-fiil, “bitirince” zarf-fiil grupları yan cümle. Yüklem: “vereceğim” → fiil cümlesi. Yüklem sonda → kurallı cümle. Anlam: olumlu.
Çözümlü örnekler
1. “Bahçemiz çok geniş.” cümlesi isim cümlesi mi, fiil cümlesi mi? Kolay
Çözümİsim cümlesidir; yüklem “geniş” sıfatıdır.
2. “Sevmez olur muyum seni?” cümlesinin anlamca durumunu açıklayınız. Orta
ÇözümBiçimce olumsuz soru ve devrik; anlamca olumlu yargı bildirir (“Seni severim.”).
3. “Kar yağdı, yollar kapandı; okullar tatil edildi.” cümlesinin yapısını belirtiniz. Zor
ÇözümSıralı cümle; üç bağımsız yargı virgül ve noktalı virgülle sıralanmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Fiilimsi içeren cümleyi basit cümle saymak.
- Biçimce olumsuz cümleyi anlamca da olumsuz sanmak.
- “ama” ile bağlanan cümleyi sıralı cümle saymak (bağlıdır).
Biliyor muydun?
Nâzım Hikmet’in “Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür / ve bir orman gibi kardeşçesine” dizeleri devrik ve isim cümlesi yapılarıyla şiire güçlü bir ritim kazandırır!