Fiilimsilerin özellikleri; isim-fiil (-me, -ış, -mek), sıfat-fiil (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) ve zarf-fiil ekleri; fiilimsiyi çekimli fiilden ayırma.
Fiilimsi nedir?
Fiil kök ya da gövdelerine fiilimsi ekleri getirilerek oluşturulan; isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi denir.
Fiilimsilerin özellikleri:
- Fiilden türer ama çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almaz (yüklem olamaz, istisnalar dışında).
- Olumsuzluk eki alabilir: okumamak, gelmeyen
- Nesne ve tümleç alabilir: “Kitabı okuyan çocuk…”
- Cümlede yan cümlecik kurar.
Üç türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil.
İsim-fiiller
Fiillerin isim olarak kullanılan biçimleridir. Ekleri: -me/-ma, -ış/-iş, -mek/-mak (“MAK-MA-IŞ”)
- “Kitap okumak en sevdiğim etkinliktir.”
- “Annemin gülüşü beni mutlu eder.”
- “Erken kalkmayı alışkanlık edindim.”
⚠️ Kalıcı isimler fiilimsi değildir! Bir varlığın ya da kavramın adı hâline gelmiş sözcükler isim-fiil sayılmaz:
- dondurma, çakmak, kazma, ekmek, yemek (yiyecek), giriş (kapı), dolma, oturma (odası)
- “Bu akşam yemek yaptık.” → kalıcı isim · “Yemek yemek gerekiyor.” → ilk “yemek” kalıcı isim, ikinci isim-fiil.
Sıfat-fiiller
Fiillerin sıfat olarak kullanılan biçimleridir; bir ismi nitelerler. Ekleri: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (“ANASI MAZ, ARDIK ECEK MİŞ”)
| Ek | Örnek |
|---|---|
| -an | koşan çocuk |
| -ası | kahrolası savaş |
| -mez | bitmez tükenmez dert |
| -ar | akar su |
| -dik | okuduğum kitap |
| -ecek | içecek su |
| -miş | pişmiş aş |
Adlaşmış sıfat-fiil: Nitelediği isim düşer: “Gelenler oturdu.” (gelen kişiler)
⚠️ “-miş” çekimli fiilde de olur! “Çorba pişmiş.” → yüklem (öğrenilen geçmiş zaman). “Pişmiş çorba” → sıfat-fiil.
Zarf-fiiller
Fiillerin zarf olarak kullanılan biçimleridir; cümleye zaman ya da durum anlamı katar. Ekleri:
-ıp, -arak, -madan/-meden, -ınca, -dıkça, -ken, -alı, -ip, -ince, -e … -e, -r … -mez, -casına, -dığında
- “Eve gelince ödevimi yaptım.” (zaman)
- “Koşarak geldi.” (durum)
- “Kahvaltı yapmadan çıkma.”
- “Okudukça öğreniyorum.”
- “Güle güle eve döndü.”
💡 Fiilimsiyi bulma pratiği: Önce yüklemi bul. Yüklem dışında fiilden türemiş ve fiilimsi eki almış sözcükleri incele: İsim gibi mi (isim-fiil), ismi niteliyor mu (sıfat-fiil), fiili zaman/durum yönünden mi tamamlıyor (zarf-fiil)?
Kavramlar
- Fiilimsi
- Fiilden türeyen, isim, sıfat ya da zarf görevli sözcük.
- İsim-fiil
- Fiilin isim olarak kullanılan biçimi.
- Sıfat-fiil
- Fiilin sıfat olarak kullanılan biçimi.
- Zarf-fiil
- Fiilin zarf olarak kullanılan biçimi.
- Kalıcı isim
- Bir varlığın adı hâline gelmiş eski fiilimsi.
- Fiilimsi fiilden türer, isim/sıfat/zarf görevi üstlenir
- İsim-fiil: -ma, -ış, -mak
- Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış
- Zarf-fiil: -ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -ken
- Kalıcı isimler fiilimsi değildir (dondurma, çakmak)
- -miş yüklemdeyse kip ekidir
Örnek soru ve çözümü
“Sabah erkenden kalkıp okuduğum kitabı bitirmeyi çok istiyordum.” cümlesindeki fiilimsileri ve türlerini bulunuz.
“kalkıp” → zarf-fiil (-ıp); “okuduğum” → sıfat-fiil (-duk, “kitabı” niteliyor); “bitirmeyi” → isim-fiil (-me). Yüklem: “istiyordum”.
Çözümlü örnekler
1. “Gülmek sağlığa iyi gelir.” cümlesindeki fiilimsi hangisidir? Kolay
Çözüm“Gülmek” (isim-fiil).
2. “Dondurma yemeyi çok severim.” cümlesinde kaç fiilimsi vardır? Orta
ÇözümBir: “yemeyi” (isim-fiil). “Dondurma” kalıcı isimdir, fiilimsi sayılmaz.
3. “Kapıda bekleyen adam, beni görünce gülümseyerek yanıma geldi.” cümlesindeki fiilimsileri sınıflandırınız. Zor
Çözüm“bekleyen” → sıfat-fiil (adam), “görünce” → zarf-fiil (zaman), “gülümseyerek” → zarf-fiil (durum). Yüklem: “geldi”.
Sık yapılan hatalar
- Kalıcı isimleri fiilimsi saymak.
- Yüklemdeki -miş’i sıfat-fiil sanmak.
- -ma olumsuzluk ekiyle -ma isim-fiil ekini karıştırmak (gelme! emir olumsuz).
Biliyor muydun?
LGS’de fiilimsi sorularında en çok kullanılan tuzak “-ma” ekidir: “Koşma!” (olumsuz emir) ile “Koşmayı severim.” (isim-fiil) aynı görünür ama farklıdır!