Abbasi döneminden sonra yeni siyasi yapılanmalar (Samaniler, Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular, Fatımiler) ve ilme destek; ilk medreselerin kuruluşu ve Nizamiye medreseleri; kütüphaneler ve rasathaneler (Meraga, Semerkant); gözlem ve deneye yöneliş: Harezmî (cebir, algoritma, Hint-Arap rakamları, sıfır), Battani ve Biruni (astronomi), İbn Heysem (optik, deneysel yöntem, karanlık oda), Cabir bin Hayyan ve Razi (kimya, damıtma), Razi ve İbn Sina (tıp: çiçek-kızamık ayrımı, el-Kanun), Zehravi (cerrahi aletler), İbnü’n-Nefis (küçük kan dolaşımı); tekniğin yükselişi: Cezerî (otomatik makineler, krank mili, su saatleri), Benu Musa kardeşler, usturlap ve saat yapımı.
Yeni siyasi yapılar, medreseler ve rasathaneler
Yeni yapılanma: Abbasi otoritesi zayıflayınca Samaniler (Buhara), Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular ve Fatımiler (Kahire, el-Ezher) bilim insanlarını destekledi.
Medreseler: 11. yüzyılda kurumsallaştı; Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün kurduğu Nizamiye medreseleri (1067, Bağdat) maaşlı hocalar, burslu öğrenciler ve kütüphaneleriyle örnek oldu.
Kütüphaneler: Bağdat, Kahire, Kurtuba ve Buhara’da yüz binlerce cilt kitap barındıran kütüphaneler
Rasathaneler:
- Meraga Rasathanesi (1259): Nasirüddin Tusi
- Semerkant Rasathanesi (1420): Uluğ Bey
Gözlem ve deneye yöneliş
- Harezmî: Cebir’in kurucusu (el-Kitabü’l-Muhtasar); “algoritma” kelimesi onun adından gelir; Hint-Arap rakamlarını ve sıfırı yaydı.
- Battani: Güneş yılının uzunluğunu ve ekliptik eğikliğini hassas ölçtü; trigonometrik oranlar.
- İbn Heysem: Optik biliminin kurucusu; deneysel yöntemi sistemleştirdi, karanlık oda (kamera obskura) deneyleri yaptı; görmenin ışığın cisimden göze gelmesiyle olduğunu kanıtladı.
- Cabir bin Hayyan: Kimyada damıtma, süzme, kristallendirme yöntemleri
- Razi: Alkolü tıpta kullandı; çiçek ve kızamığı ilk kez ayırt etti.
- İbn Sina: el-Kanun fi’t-Tıb; bulaşıcı hastalıkların yayılması, karantina
- Zehravi: Yüzlerce cerrahi aleti çizimleriyle tanıttı (et-Tasrif).
- İbnü’n-Nefis: Küçük kan dolaşımını (akciğer dolaşımı) Avrupa’dan yüzyıllar önce tanımladı.
Tekniğin yükselişi
Cezerî (12.-13. yy): Artuklu sarayında çalıştı; el-Cami beyne’l-ilm ve’l-amel (Kitab fi Marifeti’l-Hiyel) adlı eserinde 50 mekanik düzeneği çizimleriyle anlattı.
- Krank mili, kam mili, segmentli dişli, otomatik su pompaları
- Fil saati: Su ile çalışan, figürlerin hareket ettiği saat
- Programlanabilir otomatlar (müzisyen robot figürleri) → Sibernetiğin öncüsü sayılır.
Benu Musa kardeşler (9. yy): Kitabü’l-Hiyel’de otomatik makineler, vanalar
Usturlap: Yıldızların ve Güneş’in yüksekliğini ölçerek zaman, yön ve enlem belirleyen alet; Meryem el-İcliye gibi ustalar tarafından geliştirildi.
Diğer teknikler: Su değirmenleri, yel değirmenleri, kanallar ve sulama sistemleri, kâğıt üretimi
Kavramlar
- cebir
- denklemlerle işlem yapan matematik dalı
- algoritma
- adım adım çözüm yolu
- optik
- ışık bilimi
- damıtma
- buharlaştırıp yoğuşturarak ayırma
- krank mili
- dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren mil
- Selçuklu, Samani, Karahanlı, Gazneli ve Fatımiler bilimi destekledi
- Nizamiye medreseleri (1067) kurumsal yükseköğretim örneği
- Meraga ve Semerkant rasathaneleri
- Harezmî cebir ve algoritma; İbn Heysem optik ve deneysel yöntem
- Razi, İbn Sina, Zehravi, İbnü’n-Nefis tıpta öncü
- Cezerî otomatik makineler ve krank mili
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki bilginlerden İbn Heysem’in yöntemini bugünkü bilimsel yöntemle karşılaştır.
İbn Heysem bir iddiayı (görme ışığın gözden çıkmasıyla olur) kabul etmeden önce gözlem yaptı, hipotez kurdu ve karanlık oda gibi düzeneklerle deneyler yaparak sonuçları kontrol etti. Gözlem, hipotez, deney ve sonucun sınanması aşamaları bugünkü bilimsel yöntemin temel adımlarıdır; bu yüzden deneysel yöntemin öncülerinden sayılır.
Çözümlü örnekler
1. “Algoritma” kelimesi hangi bilginin adından gelir? Kolay
ÇözümHarezmî.
2. Razi tıbba hangi önemli katkıyı yaptı? Orta
ÇözümÇiçek ve kızamık hastalıklarını ilk kez birbirinden ayırarak tanımladı; alkolü tıpta antiseptik olarak kullandı.
3. Cezerî neden “sibernetiğin öncüsü” olarak anılır? Zor
ÇözümKendi kendini kontrol eden, geri beslemeyle çalışan su saatleri ve programlanabilir otomatlar tasarladı; makinelerin bir işi insan müdahalesi olmadan düzenli yapması fikrini uyguladı.
Sık yapılan hatalar
- Medreselerde yalnızca dinî ilimlerin okutulduğunu sanmak.
- Küçük kan dolaşımını ilk kez Avrupalıların tanımladığını düşünmek.
- Cezerî’nin makinelerini yalnızca oyuncak saymak.
Biliyor muydun?
Cezerî’nin fil saati 2004’te Dubai’de bir alışveriş merkezinde gerçek boyutlarıyla yeniden yapıldı ve hâlâ çalışıyor!