İyonik bileşiklerin adlandırılması (tek değerlikli ve çok değerlikli metaller, Roma rakamı); çok atomlu iyonlar (hidroksit, nitrat, sülfat, karbonat, fosfat, amonyum); kovalent (moleküler) bileşiklerin Yunanca sayı ön ekleriyle adlandırılması; yaygın adlar (su, amonyak, metan); formülden ada, addan formüle geçiş.
İyonik bileşiklerin adlandırılması
Kural: Önce katyon (metal) adı, sonra anyon adı söylenir.
Ametal anyonları “-ür” ekiyle: Cl⁻ klorür, F⁻ florür, Br⁻ bromür, I⁻ iyodür, O²⁻ oksit, S²⁻ sülfür, N³⁻ nitrür
| Formül | Ad |
|---|---|
| NaCl | sodyum klorür |
| MgO | magnezyum oksit |
| CaF₂ | kalsiyum florür |
| K₂S | potasyum sülfür |
| Al₂O₃ | alüminyum oksit |
Birden fazla değerlik alan metaller (çoğu geçiş metali): Yük Roma rakamıyla belirtilir.
- FeCl₂ → demir(II) klorür · FeCl₃ → demir(III) klorür
- CuO → bakır(II) oksit · Cu₂O → bakır(I) oksit
Çok atomlu iyonlar
| İyon | Adı | Örnek bileşik |
|---|---|---|
| OH⁻ | hidroksit | NaOH sodyum hidroksit (sud kostik) |
| NO₃⁻ | nitrat | KNO₃ potasyum nitrat |
| SO₄²⁻ | sülfat | CuSO₄ bakır(II) sülfat (göztaşı) |
| CO₃²⁻ | karbonat | CaCO₃ kalsiyum karbonat (kireç taşı, mermer) |
| PO₄³⁻ | fosfat | Ca₃(PO₄)₂ kalsiyum fosfat (kemik) |
| HCO₃⁻ | bikarbonat (hidrojen karbonat) | NaHCO₃ sodyum bikarbonat (karbonat) |
| NH₄⁺ | amonyum | NH₄Cl amonyum klorür (nişadır) |
⚠️ Çok atomlu iyon birden fazla kullanılacaksa parantez içine alınır: Ca(OH)₂, Al₂(SO₄)₃
| Katyon | Anyon | Formül | Ad |
|---|---|---|---|
| Ca²⁺ | OH⁻ | Ca(OH)₂ | kalsiyum hidroksit |
| Al³⁺ | SO₄²⁻ | Al₂(SO₄)₃ | alüminyum sülfat |
| NH₄⁺ | NO₃⁻ | NH₄NO₃ | amonyum nitrat |
Kovalent (moleküler) bileşikler
İki ametalden oluşan bileşiklerde atom sayıları Yunanca ön eklerle belirtilir:
1 mono, 2 di, 3 tri, 4 tetra, 5 penta, 6 hekza, 7 hepta
- İlk elementte “mono” kullanılmaz: CO karbon monooksit (ikinci elementte kullanılır)
| Formül | Ad |
|---|---|
| CO | karbon monoksit |
| CO₂ | karbon dioksit |
| NO₂ | azot dioksit |
| N₂O₄ | diazot tetraoksit |
| SO₃ | kükürt trioksit |
| PCl₅ | fosfor pentaklorür |
| CCl₄ | karbon tetraklorür |
Yaygın (özel) adlar: H₂O su · NH₃ amonyak · CH₄ metan · H₂O₂ hidrojen peroksit · NaCl yemek tuzu · CaO sönmemiş kireç
Kavramlar
- katyon
- pozitif iyon
- anyon
- negatif iyon
- çok atomlu iyon
- birden fazla atomdan oluşan iyon
- ön ek
- atom sayısını belirten Yunanca ek
- formül birimi
- iyonik bileşiğin en basit oranı
- İyonik: önce katyon, sonra anyon (-ür, oksit)
- Çok değerlikli metallerde Roma rakamı: demir(III) klorür
- Çok atomlu iyonlar: OH⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻, CO₃²⁻, PO₄³⁻, NH₄⁺
- Birden fazla çok atomlu iyon parantezle yazılır
- Kovalentte Yunanca ön ekler: mono, di, tri, tetra, penta
- İlk elementte mono kullanılmaz
Örnek soru ve çözümü
Demir(III) oksit ve diazot pentaoksit bileşiklerinin formüllerini yazınız.
Fe³⁺ ve O²⁻ → Fe₂O₃. Diazot pentaoksit → N₂O₅.
Çözümlü örnekler
1. KBr bileşiğinin adı nedir? Kolay
ÇözümPotasyum bromür.
2. Magnezyum hidroksitin formülü nedir? Orta
ÇözümMg²⁺ ve OH⁻ → Mg(OH)₂.
3. CuCl ve CuCl₂ bileşiklerini adlandırınız. Zor
ÇözümCuCl: bakır(I) klorür; CuCl₂: bakır(II) klorür.
Sık yapılan hatalar
- Kovalent bileşiklerde iyonik adlandırma kullanmak (CO₂’ye “karbon oksit” demek).
- Çok atomlu iyon parantezini unutmak (CaOH₂ ✗).
- Tek değerlikli metallerde Roma rakamı kullanmak (sodyum(I) klorür ✗).
Biliyor muydun?
Göztaşı (bakır(II) sülfat) parlak mavi rengiyle eskiden bağlarda mantar hastalıklarına karşı ilaç olarak kullanılırdı!