Kişisel ve aile bütçesi (gelir, sabit ve değişken giderler, bütçe dengesi, açık ve fazla); ihtiyaç-istek ayrımı ve önceliklendirme; yüzde hesapları (indirim, KDV, zam, ardışık yüzdeler); tasarruf planlama (50/30/20 kuralı, hedef belirleme, acil durum fonu); enflasyon ve paranın satın alma gücü; basit faiz (F = A·n·t) ve bileşik faiz (A·(1 + r)ⁿ) hesapları, bileşik faizin üstel etkisi, 72 kuralı; kredi ve kredi kartı borcu, taksitlendirme ve toplam geri ödeme; yatırım araçları (mevduat, altın, döviz, hisse senedi, katılım hesabı) ve risk-getiri ilişkisi, çeşitlendirme; finansal kararlarda tablolar, grafikler ve elektronik tablo kullanımı; karbon ayak izi gibi tüketim verilerinin hesaplanması.
Bütçe ve yüzde hesapları
Bütçe: Belirli bir dönemdeki gelir ve giderlerin planı
- Sabit giderler: Kira, fatura, okul servisi · Değişken giderler: Yiyecek, giyim, eğlence
- Bütçe dengesi: Gelir = gider · Açık: Gider > gelir · Fazla: Gelir > gider → tasarruf
İhtiyaç ve istek: Önce zorunlu ihtiyaçlar, sonra istekler
50/30/20 kuralı: Gelirin %50’si ihtiyaçlara, %30’u isteklere, %20’si tasarrufa
Yüzde hesapları:
- %20 indirim: 500 TL → 500 × 0,80 = 400 TL
- %20 KDV eklenirse: 400 × 1,20 = 480 TL
- Ardışık yüzdeler toplanmaz: Önce %10 zam, sonra %10 indirim → 100 × 1,1 × 0,9 = 99 (başlangıca dönmez!)
Faiz, enflasyon ve kredi
Basit faiz: Faiz yalnızca ana para üzerinden hesaplanır.
- F = A · n · t (A: ana para, n: yıllık faiz oranı, t: yıl) → 10.000 TL, %10, 3 yıl: F = 3.000 TL; toplam 13.000 TL
Bileşik faiz: Faiz, faizin üzerine de eklenir.
- Toplam = A · (1 + r)ⁿ → 10.000 × 1,1³ = 13.310 TL
- Uzun vadede üstel büyüme; erken tasarruf çok avantajlıdır.
- 72 kuralı: Paranın ikiye katlanma süresi ≈ 72 ÷ yıllık faiz yüzdesi (%8 → ~9 yıl)
Enflasyon: Fiyatların genel düzeyinin sürekli artması → paranın satın alma gücü düşer.
- Reel getiri ≈ faiz oranı − enflasyon oranı
Kredi ve kredi kartı: Borç faiziyle geri ödenir; asgari ödeme ile kalan borca yüksek faiz işler. Taksitli alımlarda toplam geri ödemeyi hesapla.
Yatırım kararları
Yatırım araçları: Mevduat (vadeli hesap), katılım hesabı, altın, döviz, hisse senedi, yatırım fonları, gayrimenkul
Risk-getiri ilişkisi: Getirisi yüksek olabilen araçların riski de genellikle yüksektir.
- Mevduat: Düşük risk, düşük-orta getiri
- Hisse senedi: Yüksek risk, uzun vadede yüksek getiri potansiyeli
Çeşitlendirme: “Bütün yumurtaları aynı sepete koyma.” → Riski farklı araçlara dağıtmak
Finansal karar verme adımları:
- Hedef belirle (ne zaman, ne kadar?)
- Acil durum fonu ayır (3–6 aylık gider)
- Seçenekleri karşılaştır: getiri, risk, vade, likidite (paraya çevrilebilirlik)
- Elektronik tablo ile senaryoları hesapla, grafikle karşılaştır.
Tüketim verisi örneği: Aylık elektrik tüketimi 200 kWh, 1 kWh ≈ 0,4 kg CO₂ → aylık 80 kg CO₂ karbon ayak izi; tasarruf hem bütçeye hem çevreye fayda sağlar.
Kavramlar
- bütçe
- gelir-gider planı
- bileşik faiz
- faizin faizi
- enflasyon
- genel fiyat artışı
- çeşitlendirme
- riski farklı araçlara dağıtma
- likidite
- paraya çevrilebilirlik
- Bütçe: gelir, sabit ve değişken giderler; açık ve fazla
- 50/30/20: ihtiyaç, istek, tasarruf
- Ardışık yüzdeler toplanmaz, çarpılır
- Basit faiz A·n·t; bileşik faiz A·(1 + r)ⁿ
- 72 kuralı ve enflasyon: reel getiri ≈ faiz − enflasyon
- Risk-getiri ilişkisi ve çeşitlendirme
Örnek soru ve çözümü
Grafikteki bileşik faiz örneğini basit faizle karşılaştır: 10.000 TL, yıllık %10, 3 yıl.
Basit faizde her yıl 1.000 TL faiz eklenir: 3 yıl sonunda 13.000 TL. Bileşik faizde 1. yıl 11.000, 2. yıl 11.000 × 1,1 = 12.100, 3. yıl 12.100 × 1,1 = 13.310 TL olur. Fark 310 TL’dir; süre uzadıkça bileşik faizin üstel etkisiyle fark çok büyür.
Çözümlü örnekler
1. Aylık geliri 20.000 TL olan biri 50/30/20 kuralına göre ne kadar tasarruf etmeli? Kolay
Çözüm20.000 × 0,20 = 4.000 TL.
2. Bir ürüne önce %20 zam, sonra %20 indirim yapılırsa son fiyat başlangıca göre nasıl değişir? Orta
Çözüm100 × 1,2 × 0,8 = 96; yani %4 ucuzlar, başlangıç fiyatına dönmez.
3. Yıllık %40 faizle mevduatta tutulan paranın enflasyon %50 iken reel getirisi nedir? Zor
ÇözümYaklaşık %40 − %50 = −%10; yani nominal olarak para artsa da satın alma gücü yaklaşık %10 azalır.
Sık yapılan hatalar
- Ardışık yüzdeleri toplamak.
- Enflasyonu hesaba katmadan getiriyi değerlendirmek.
- Kredi kartında yalnızca asgari ödemeyi yapmanın borcu bitirdiğini sanmak.
Biliyor muydun?
72 kuralına göre yıllık %12 getiriyle paranız yaklaşık 6 yılda ikiye katlanır!