Sağlığın tanımı ve biyopsikososyal yaklaşım; sağlığı etkileyen faktörler; halk sağlığı ve sağlık hizmetleri (koruyucu, tedavi edici, rehabilitasyon, sağlığın geliştirilmesi; basamaklar); kişisel hijyen; bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar; engellilik ve dayanışma; akılcı ilaç kullanımı ve antibiyotik direnci.
Sağlık ve sağlığı etkileyen faktörler
Sağlık (Dünya Sağlık Örgütü): “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmaması değil, bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hâli.”
→ Biyopsikososyal yaklaşım: Sağlık; biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutların bütünüdür. Maneviyat ve anlam duygusu da iyi oluşu destekler.
Sağlığı etkileyen faktörler:
| Faktör | Örnek |
|---|---|
| Sosyoekonomik | Gelir, eğitim düzeyi, barınma koşulları |
| Genetik | Kalıtsal hastalıklara yatkınlık |
| Sağlık hizmetleri | Hizmete erişim, aşılama |
| Yaşam şekli | Beslenme, hareket, uyku, sigara-alkol |
| Çevresel | Hava ve su kalitesi, gürültü, iklim |
Sağlık hizmetleri ve hijyen
| Hizmet | Amaç | Örnek |
|---|---|---|
| Koruyucu | Hastalık oluşmadan önlemek | Aşılama, temiz su, tarama testleri, hijyen eğitimi |
| Tedavi edici | Hastalığı iyileştirmek | Muayene, tedavi, ameliyat |
| Rehabilitasyon | Kaybedilen işlevleri geri kazandırmak | Fizik tedavi, protez |
| Sağlığın geliştirilmesi | Sağlıklı davranışları yaygınlaştırmak | Spor alanları, sağlıklı beslenme kampanyaları |
Basamaklar: 1. basamak aile hekimi ve toplum sağlığı merkezleri → 2. basamak devlet hastaneleri → 3. basamak eğitim-araştırma, şehir ve üniversite hastaneleri
Kişisel hijyen: Elleri en az 20 saniye sabunla yıkamak · günde iki kez en az 2 dakika diş fırçalamak · tırnak, saç, cilt, kulak ve göz bakımı · kişisel eşyaları (havlu, diş fırçası, tarak) paylaşmamak
Hastalıklar, engellilik ve akılcı ilaç kullanımı
- Enfeksiyon (bulaşıcı) hastalıklar: grip, verem, kızamık → aşı ve hijyenle korunma
- Bulaşıcı olmayan (kronik) hastalıklar: kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet → sağlıklı yaşam tarzı ile risk azaltılır
- Kalıtsal hastalıklar: talasemi, hemofili · Otoimmün hastalıklar: bağışıklık sisteminin kendi vücuduna saldırması
Engellilik: Bireyin bedensel, zihinsel, ruhsal veya duyusal yetilerindeki kayıp. Erişilebilirlik (rampa, sesli sinyal, işaret dili) ve dayanışma engelli bireylerin topluma tam katılımı için gereklidir.
Akılcı ilaç kullanımı: Doğru ilacı, doğru dozda, doğru sürede ve uygun maliyetle kullanmak
- Antibiyotikler bakterilere etkilidir, virüslere (grip, soğuk algınlığı) etkisizdir!
- Reçetesiz antibiyotik kullanmamak, tedaviyi yarım bırakmamak → antibiyotik direncini önler
- Başkasının ilacını kullanmamak; ilaçları çocukların ulaşamayacağı yerde saklamak; ağrı kesicileri gereğinden fazla kullanmamak
Kavramlar
- biyopsikososyal
- beden-ruh-toplum bütünlüğü
- koruyucu sağlık
- hastalığı önleyen hizmetler
- rehabilitasyon
- işlev kazandırma
- antibiyotik direnci
- bakterilerin ilaca dirençli hâle gelmesi
- erişilebilirlik
- herkesin kullanabilmesi
- Sağlık: bedensel, ruhsal, sosyal iyilik hâli (DSÖ)
- Faktörler: sosyoekonomik, genetik, hizmet, yaşam şekli, çevre
- Koruyucu hizmet örneği: aşılama
- 1. basamak: aile hekimi
- Antibiyotikler virüslere etkisizdir; tedavi yarım bırakılmaz
- Erişilebilirlik ve dayanışma engelli bireyler için önemlidir
Örnek soru ve çözümü
Grip olan bir genç evdeki eski antibiyotiği kullanmak istiyor. Bu davranışı akılcı ilaç kullanımı açısından değerlendiriniz.
Grip bir virüs hastalığıdır, antibiyotik etkisizdir. Reçetesiz ve gereksiz antibiyotik kullanımı yan etkilere ve antibiyotik direncine yol açar. Hekime başvurmalı, dinlenmeli, sıvı tüketmelidir.
Çözümlü örnekler
1. Aşılama hangi sağlık hizmeti türüne girer? Kolay
ÇözümKoruyucu sağlık hizmeti.
2. Elleri en az kaç saniye sabunla yıkamak gerekir? Orta
ÇözümEn az 20 saniye.
3. Sağlığı etkileyen faktörlerden “çevresel” ve “yaşam şekli” faktörlerine birer örnek vererek kişinin hangisini kontrol edebileceğini açıklayınız. Zor
ÇözümÇevresel: hava kirliliği (bireysel kontrolü sınırlı). Yaşam şekli: sigara içmemek, düzenli egzersiz (birey büyük ölçüde kontrol edebilir).
Sık yapılan hatalar
- Antibiyotiklerin soğuk algınlığını iyileştirdiğini sanmak.
- İyileşince ilacı doktora danışmadan bırakmak.
- Sağlığı yalnızca hastalık olmaması olarak görmek.
Biliyor muydun?
Elleri doğru yıkamanın süresini ölçmek için “İyi ki doğdun” şarkısını iki kez mırıldanabilirsiniz; bu yaklaşık 20 saniye eder!