Türklerde eğitim: İslamiyet öncesi uygulamalı ve hayata yönelik eğitim (binicilik, okçuluk, töre), yazı ve alfabeler (Kök Türk, Uygur, Arap, Latin), Orhun Yazıtları; İslamiyet sonrası medreseler (Nizamiye, Selçuklu ve Osmanlı medreseleri, Sahn-ı Seman, Süleymaniye), Enderun, sıbyan mektepleri; bilim insanları (Farabi, Biruni, İbn Sina, Kaşgarlı Mahmud, Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin, Piri Reis, Katip Çelebi); sanat: hayvan üslubu, kurgan sanatı, balbal; mimari (kümbet, kervansaray, cami, külliye, Mimar Sinan), çini, hat, tezhip, minyatür, halı-kilim, ebru; müzik (kopuz, mehter); spor: atlı sporlar, okçuluk, cirit, güreş (Kırkpınar), çöğen; Türk kültürünün dünya mirasına katkısı (UNESCO).
Eğitim ve yazı
İslamiyet öncesi eğitim: Uygulamalı ve hayata yönelik; ata binme, ok atma, avcılık, töre ve devlet yönetimi aile ve toplum içinde öğretilirdi.
Yazı ve alfabeler:
- Kök Türk alfabesi: İlk Türk alfabesi; Orhun Yazıtları (732–735) Türk adının geçtiği ilk Türkçe belgelerdendir.
- Uygur alfabesi, sonra Arap alfabesi, 1928’de Latin alfabesi
İslamiyet sonrası eğitim kurumları:
- Sıbyan mektebi: İlköğretim
- Medrese: Yükseköğretim; Büyük Selçuklu’da Nizamiye medreseleri, Osmanlı’da Sahn-ı Seman (Fatih) ve Süleymaniye medreseleri
- Enderun: Sarayda devlet adamı yetiştiren okul
- Darüşşifa: Hem hastane hem tıp okulu
Bilim insanları
| Bilgin | Katkısı |
|---|---|
| Farabi | “Muallim-i Sani” (ikinci öğretmen); felsefe, mantık, müzik |
| Biruni | Astronomi, coğrafya; Dünya’nın yarıçapını ölçtü |
| İbn Sina | el-Kanun fi’t-Tıb; Avrupa’da yüzyıllarca ders kitabı |
| Kaşgarlı Mahmud | Divanü Lügati’t-Türk (1072), ilk Türk dünyası haritası |
| Uluğ Bey | Semerkant Rasathanesi, yıldız kataloğu |
| Ali Kuşçu | Astronomi ve matematik; İstanbul’a bilgi aktarımı |
| Piri Reis | Kitab-ı Bahriye, Amerika’yı gösteren dünya haritası (1513) |
| Katip Çelebi | Cihannüma, Keşfü’z-Zunun (bibliyografya) |
Sanat ve spor
İslamiyet öncesi sanat:
- Hayvan üslubu: Hayvan figürleriyle süsleme (Pazırık halısı, en eski düğümlü halı)
- Kurganlar (mezar odaları) ve balballar (mezar taşları)
İslamiyet sonrası:
- Mimari: Kümbet (anıt mezar), kervansaray, cami, medrese, külliye; Mimar Sinan (Selimiye: “ustalık eserim”, Süleymaniye: “kalfalık eserim”, Şehzade: “çıraklık eserim”)
- Süsleme sanatları: Çini (İznik), hat (güzel yazı), tezhip (altınla süsleme), minyatür, ebru, halı ve kilim
- Müzik: Kopuz, mehter (dünyanın en eski askerî bandolarından)
Spor: Atlı sporlar, okçuluk (Okmeydanı), cirit, çöğen (atlı top oyunu), güreş → Edirne Kırkpınar Yağlı Güreşleri dünyanın kesintisiz düzenlenen en eski spor organizasyonlarından biridir.
UNESCO: Ebru, geleneksel Türk okçuluğu, Kırkpınar, minyatür gibi değerler Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir.
Kavramlar
- medrese
- yükseköğretim kurumu
- Enderun
- saray okulu
- kümbet
- anıt mezar
- tezhip
- altınla süsleme sanatı
- çöğen
- atlı top oyunu
- İslamiyet öncesi eğitim uygulamalıydı
- Orhun Yazıtları Kök Türk alfabesiyle yazıldı
- Medrese, Enderun, sıbyan mektebi, darüşşifa
- Farabi, İbn Sina, Biruni, Kaşgarlı Mahmud, Piri Reis
- Mimar Sinan, çini, hat, tezhip, minyatür, ebru
- Okçuluk, cirit, güreş; Kırkpınar
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki bilginlerden ikisinin eserlerinin Türk ve dünya kültürüne katkısını açıkla.
Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati’t-Türk ile Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermiş, Türk boylarının dil ve kültürünü kaydetmiş, ilk Türk dünyası haritasını çizmiştir. İbn Sina’nın el-Kanun fi’t-Tıb adlı eseri Latinceye çevrilmiş ve Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca tıp ders kitabı olarak okutulmuştur.
Çözümlü örnekler
1. Mimar Sinan “ustalık eserim” dediği yapı hangisidir? Kolay
ÇözümEdirne’deki Selimiye Camii.
2. Pazırık halısının önemi nedir? Orta
ÇözümBilinen en eski düğümlü halıdır ve Türklerin halıcılıktaki köklü geçmişini gösterir.
3. Darüşşifaların hem hastane hem okul olması neyi gösterir? Zor
ÇözümTıp eğitiminin uygulamalı yapıldığını, öğrencilerin hastalar üzerinde ustalarının gözetiminde öğrendiğini ve sağlık hizmetinin vakıflarla halka ücretsiz sunulduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Türk sanatını yalnızca İslamiyet sonrasıyla sınırlamak.
- Medreselerde yalnızca din eğitimi verildiğini sanmak (matematik, astronomi, tıp da okutulurdu).
- Kırkpınar’ı yeni bir organizasyon sanmak.
Biliyor muydun?
Piri Reis’in 1513’te çizdiği haritada Amerika kıyıları, Kolomb’un kayıp haritasından yararlanılarak şaşırtıcı bir doğrulukla gösterilmiştir!