Popülasyon, komünite ve ekosistem kavramları; popülasyon yoğunluğu ve büyüklüğü (doğum, ölüm, göç); J ve S büyüme eğrileri; taşıma kapasitesi ve çevre direnci; tür içi ve türler arası etkileşimler: rekabet, av-avcı ilişkisi, simbiyotik ilişkiler (mutualizm, kommensalizm, parazitizm); süksesyon (birincil ve ikincil).
Popülasyon
Popülasyon: Belirli bir alanda yaşayan aynı türün bireyleri → Van Gölü’ndeki inci kefalleri
Komünite: Aynı alandaki farklı popülasyonların bütünü → bir göldeki tüm canlılar
Popülasyon yoğunluğu = birey sayısı / alan (veya hacim)
Popülasyon büyüklüğünü değiştirenler: doğum ve göç (dışarıdan gelen) artırır; ölüm ve göç (dışarı giden) azaltır
Büyüme eğrileri:
- J eğrisi (üstel büyüme): Sınırsız kaynakta hızla artış (ideal koşul, kısa süreli)
- S eğrisi (lojistik büyüme): Kaynaklar sınırlı; büyüme yavaşlar ve taşıma kapasitesinde dengelenir
Taşıma kapasitesi: Ortamın uzun süre destekleyebileceği en fazla birey sayısı
Çevre direnci: Büyümeyi sınırlayan etkenler (besin, su, alan, hastalık, avcılar)
Komünitede etkileşimler
| Etkileşim | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Rekabet | Aynı sınırlı kaynak için yarış (tür içi veya türler arası) | Aynı bölgede çayır otları; aslan ve sırtlan |
| Av-avcı | Bir tür diğerini avlar; popülasyonlar birbirini dengeler | Vaşak-tavşan döngüleri |
| Mutualizm (+/+) | İki tür de yarar sağlar | Arı-çiçek; liken (mantar + alg); baklagil-Rhizobium |
| Kommensalizm (+/0) | Biri yararlanır, diğeri etkilenmez | Köpek balığı ile vantuz balığı; ağaçta yetişen sarmaşık türleri |
| Parazitizm (+/−) | Biri yararlanır, diğeri zarar görür | Kene, bit, tenya; küsküt bitkisi |
Av-avcı grafiği: Av popülasyonu artınca avcılar artar, avcılar artınca av azalır, sonra avcılar azalır → dalgalı döngü
Süksesyon
Süksesyon (ekolojik ardışıklık): Bir alandaki komünitenin zaman içinde aşamalı olarak değişmesi
- Birincil süksesyon: Daha önce hiç canlı ve toprak bulunmayan alanda (yeni lav, çıplak kaya) → öncü türler (likenler) kayayı aşındırıp toprak oluşturur → yosunlar → otlar → çalılar → orman
- İkincil süksesyon: Toprağın korunduğu, ama komünitenin yok olduğu alanda (orman yangını sonrası, terk edilmiş tarla) → daha hızlı gerçekleşir
- Sonunda kararlı klimaks komünite oluşur.
Ekosistemlerde değişim: İnsan etkinlikleri (kuraklık, istilacı türler, habitat parçalanması) dengeyi bozabilir.
Kavramlar
- popülasyon
- aynı türün bireyleri
- taşıma kapasitesi
- ortamın destekleyebileceği en fazla birey
- çevre direnci
- büyümeyi sınırlayan etkenler
- mutualizm
- iki tarafın da yararlandığı ilişki
- süksesyon
- komünitenin aşamalı değişimi
- Popülasyon: aynı tür; komünite: farklı popülasyonlar
- Doğum ve göçle gelen artırır; ölüm ve göçle giden azaltır
- J eğrisi sınırsız, S eğrisi taşıma kapasitesinde dengelenir
- Mutualizm +/+, kommensalizm +/0, parazitizm +/−
- Av ve avcı popülasyonları dalgalı değişir
- Birincil süksesyon çıplak kayada, ikincil süksesyon toprak varken
Örnek soru ve çözümü
Grafiğe göre popülasyonun taşıma kapasitesi yaklaşık kaçtır? Büyümenin yavaşlamasının nedeni nedir?
Yaklaşık 900–920 birey. Besin, alan, su gibi kaynaklar sınırlı olduğu için çevre direnci artar ve büyüme yavaşlar.
Çözümlü örnekler
1. Arı ile çiçek arasındaki ilişki hangi türdendir? Kolay
ÇözümMutualizm.
2. 200 hektarlık bir ormanda 600 geyik yaşıyor. Popülasyon yoğunluğu nedir? Orta
Çözüm3 geyik/hektar.
3. Orman yangınından sonra bölgenin yeniden ağaçlanması neden çıplak bir kayalıktan daha hızlıdır? Zor
ÇözümYangın sonrası toprak, tohumlar ve kökler korunduğu için ikincil süksesyon gerçekleşir; birincil süksesyonda önce toprağın oluşması yüzyıllar alabilir.
Sık yapılan hatalar
- Popülasyon ile komüniteyi karıştırmak.
- Kommensalizmde iki tarafın da yararlandığını sanmak.
- Doğal popülasyonların sürekli J eğrisiyle büyüyeceğini düşünmek.
Biliyor muydun?
Kanada’da 200 yıla yakın tutulan kürk ticareti kayıtları, vaşak ve kar tavşanı popülasyonlarının yaklaşık 10 yıllık düzenli döngülerle birlikte yükselip düştüğünü göstermiştir!