İstanbul’un fethinin nedenleri, hazırlıkları ve sonuçları; Fatih dönemi fetihleri; Yavuz Sultan Selim’in doğu ve güney seferleri (Çaldıran, Mercidabık, Ridaniye) ve halifeliğin Osmanlı’ya geçişi; Kanuni dönemi (Mohaç, Viyana, Preveze) ve Akdeniz hâkimiyeti; 1566–1683 arasında Osmanlı siyaseti (Kıbrıs, İnebahtı, Zitvatorok, Kasr-ı Şirin, Girit) ve II. Viyana Kuşatması.
İstanbul’un fethi (1453)
Nedenleri:
- Bizans’ın Osmanlı topraklarını ikiye bölmesi (Anadolu-Rumeli)
- Bizans’ın şehzadeleri kışkırtması ve Haçlı ittifaklarına öncülük etmesi
- Boğazların denetimi ve ticaret yolları
- Hz. Peygamber’in fethi müjdeleyen hadisi
Hazırlıklar (II. Mehmet):
- Rumeli Hisarı (Boğazkesen, 1452): Karadeniz’den gelecek yardımı kesmek
- Büyük toplar dökülmesi (Macar ustası Urban), donanmanın güçlendirilmesi
- Avrupa devletleriyle barış yapılarak yalnız bırakma
- Gemilerin karadan yürütülerek Haliç’e indirilmesi (Galata arkasından)
29 Mayıs 1453: Şehir alındı.
Sonuçları: Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı (genel kabul) · Osmanlı imparatorluk oldu; başkent İstanbul · Fatih “Kayser-i Rum” unvanını kullandı · Anadolu-Rumeli toprak bütünlüğü sağlandı · Rum Ortodoks Patrikhanesi korundu · Bizans’tan kaçan bilginler İtalya’ya giderek Rönesans’a katkı sağladı · Top kullanımının önemi anlaşıldı, feodal şatolar önemini yitirdi.
Fatih’ten Kanuni’ye cihan devleti
| Padişah | Önemli gelişmeler |
|---|---|
| Fatih | Sırbistan, Mora, Bosna · Trabzon Rum İmparatorluğu (1461) · Otlukbeli (1473): Akkoyunlular yenildi · Kırım bağlandı (1475), Karadeniz bir Türk gölü hâline gelmeye başladı · İtalya’da Otranto (1480) |
| II. Bayezid | Cem Sultan olayı; Batı’ya karşı temkinli siyaset, donanma güçlendirildi |
| Yavuz Sultan Selim | Çaldıran (1514): Safeviler yenildi · Turnadağ (1515): Dulkadiroğulları · Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517): Memlükler yıkıldı → Mısır, Suriye, Hicaz; halifelik Osmanlı’ya geçti, kutsal emanetler İstanbul’a getirildi; baharat yolunun Osmanlı topraklarından geçen kısmı denetim altına alındı |
| Kanuni Sultan Süleyman | Belgrad (1521), Rodos (1522) · Mohaç (1526): Macar ordusu iki saatte yenildi · I. Viyana Kuşatması (1529) · Preveze (1538): Barbaros Hayreddin Paşa Haçlı donanmasını yendi → Akdeniz bir Türk gölü · Irak, Trablusgarp · Zigetvar (1566) seferinde vefat |
1566–1683: Duraklama ve II. Viyana
Sokullu Mehmet Paşa dönemi (II. Selim): Kıbrıs’ın fethi (1571) · İnebahtı (1571): Osmanlı donanması yakıldı ama bir yıl içinde yeniden kuruldu · Don-Volga ve Süveyş kanalı projeleri
Antlaşmalar:
- Zitvatorok (1606): Avusturya ile; Avusturya arşidükünün Osmanlı padişahına denk sayılması → Osmanlı’nın Batı karşısındaki üstünlüğünün sarsılması
- Kasr-ı Şirin (1639): İran ile; bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temeli
- Girit’in fethi (1669), Lehistan seferleri
II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki ordu Viyana’yı kuşattı ama başarısız oldu → Avrupa devletleri Kutsal İttifak’ı kurdu; Osmanlı’nın Avrupa’daki ilerleyişi durdu, geri çekilme dönemi başladı (1699 Karlofça).
Kavramlar
- Kayser-i Rum
- Roma imparatoru unvanı
- halifelik
- İslam dünyasının liderliği
- kutsal emanetler
- Hz. Peygamber’e ait eşyalar
- Kutsal İttifak
- 1683 sonrası Avrupa ittifakı
- cihan devleti
- dünya çapında güç sahibi devlet
- Fetih 29 Mayıs 1453; Rumeli Hisarı, toplar, gemilerin karadan yürütülmesi
- Sonuç: Orta Çağ’ın sonu, Osmanlı imparatorluk
- Yavuz: Çaldıran, Mercidabık, Ridaniye → halifelik
- Kanuni: Mohaç, I. Viyana, Preveze → Akdeniz Türk gölü
- Zitvatorok (1606): Avusturya ile denklik
- II. Viyana (1683): Avrupa’da ilerleyişin sonu
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Osmanlı’nın en geniş güç dönemi hangi olaylarla sınırlanabilir? Neden?
İstanbul’un fethiyle (1453) başlayıp Kanuni dönemiyle (Mohaç 1526, Preveze 1538) zirveye ulaşır; II. Viyana Kuşatması (1683) bu yükselişin Avrupa’daki sonudur. Bu dönemde Osmanlı üç kıtada hâkim bir cihan devleti olmuştur.
Çözümlü örnekler
1. İstanbul’un fethi öncesinde Karadeniz’den gelecek yardımı kesmek için hangi yapı yaptırılmıştır? Kolay
ÇözümRumeli Hisarı (Boğazkesen).
2. Ridaniye Savaşı’nın Osmanlı Devleti açısından önemi nedir? Orta
ÇözümMemlük Devleti yıkıldı; Mısır, Suriye ve Hicaz Osmanlı’ya geçti; halifelik Osmanlı’ya geçerek padişah İslam dünyasının lideri oldu.
3. Zitvatorok Antlaşması neden Osmanlı-Avrupa ilişkilerinde dönüm noktasıdır? Zor
ÇözümAvusturya arşidükü ilk kez Osmanlı padişahına denk sayıldı; Osmanlı’nın Avrupa karşısındaki siyasi üstünlüğü sarsıldı.
Sık yapılan hatalar
- İnebahtı yenilgisiyle Osmanlı’nın denizcilikte tamamen bittiğini sanmak (donanma bir yılda yenilendi).
- Halifeliğin Fatih döneminde geçtiğini sanmak (Yavuz).
- II. Viyana Kuşatması’nı Kanuni dönemine bağlamak.
Biliyor muydun?
Fetih sırasında gemilerin yağlanmış kızaklar üzerinde bir gecede Galata sırtlarından Haliç’e indirilmesi, dönemin en şaşırtıcı askerî hamlelerinden biri olarak Avrupa kroniklerinde de anlatılmıştır!