10. Sınıf Tarih konu anlatımı

Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşu ve Dandanakan Savaşı (1040); Pasinler (1048) ve Malazgirt (1071) savaşları ile Anadolu’nun kapılarının açılması; Türkiye Selçuklu Devleti ve ilk Türk beylikleri; Haçlı Seferleri ve Türklere etkileri; Miryokefalon (1176); Moğol istilası ve Kösedağ (1243); Anadolu’nun Türkleşmesi.

Selçuklularda hükümdarlık anlayışı (kut, ülkenin hanedanın ortak malı sayılması, sultan unvanı), merkez teşkilatı (Divan-ı Saltanat, vezir, Nizamülmülk), taşra teşkilatı (melik, atabey, ikta sistemi); ordu yapısı (gulamlar, hassa ordusu, ikta askerleri, yardımcı kuvvetler, donanma); Türk devlet geleneğindeki süreklilik ve değişim.

Göçebe ve yerleşik hayat, Türkmenlerin Anadolu’ya yerleşmesi; toplum yapısı; ahilik teşkilatı ve Ahi Evran; vakıfların sosyal işlevi; tarım, hayvancılık ve el sanatları; ticaret yolları (İpek, Baharat), kervansaraylar ve devletin ticareti koruma uygulamaları (devlet sigortası), limanlar ve uluslararası panayırlar (Yabanlu Pazarı).

Medreseler ve Nizamiye medreseleri; Türk-İslam bilginleri (Farabi, İbn Sina, Biruni, Harezmi, Ali Kuşçu öncesi gelenek); dil ve edebiyat (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk, Atabetü’l-Hakayık, Divan-ı Hikmet); tasavvuf (Ahmet Yesevi, Mevlânâ, Hacı Bektaş-ı Veli); darüşşifalar; Selçuklu mimarisi ve süsleme (Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, İnce Minareli Medrese, çini, taş işçiliği).

Osmanlı Beyliği’nin kuruluşuna dair görüşler (Gibbons, Köprülü, Wittek, İnalcık); kuruluşu kolaylaştıran etkenler (uç bölgesi, Bizans’ın zayıflığı, gaza ve istimalet, ahi ve dervişler); Osman Bey ve Orhan Bey dönemleri; Rumeli’ye geçiş; I. Murat ve Yıldırım Bayezid dönemlerinde Balkanlar ve Anadolu; Ankara Savaşı ve Fetret Devri; II. Murat dönemi ve Varna, II. Kosova savaşları.

Osmanlı ordusunun gelişimi (yaya ve müsellem, Kapıkulu ocakları ve devşirme sistemi, yeniçeriler, tımarlı sipahiler, akıncılar, donanma); Osmanlı hukuku: şer’i (fıkıh) ve örfi hukuk, kanunnameler, kadılık; toprak sistemi: miri arazi, dirlik (has, zeamet, tımar), tahrir defterleri, mülk ve vakıf arazi; tımar sisteminin askerî, ekonomik ve sosyal işlevleri.

İskân politikasının amaçları ve uygulanışı (Anadolu’dan Rumeli’ye Türkmen-Yörük nakli, sürgün usulü), kolonizatör Türk dervişleri ve zaviyeler; istimalet (gönül alma) politikası: can, mal ve din güvenliği, eski hakların ve vergi düzeninin korunması, yerel yöneticilerin devlet hizmetine alınması; Balkanlarda Osmanlı barışı (Pax Ottomana); bu politikaların sonuçları.

Kuruluş döneminde medreseler (İznik Medresesi, Bursa ve Edirne medreseleri) ve ilk müderrisler (Davud-ı Kayserî), Molla Fenarî ve şeyhülislamlık; tekke ve zaviyelerin eğitimdeki rolü, ahiler; önemli âlim ve mutasavvıflar (Şeyh Edebali, Hacı Bayram-ı Veli, Akşemseddin, Kadızade-i Rumi); Türkçe eserler (Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i, Ahmedî, Yazıcıoğlu kardeşler); erken dönem Osmanlı mimarisi.

İstanbul’un fethinin nedenleri, hazırlıkları ve sonuçları; Fatih dönemi fetihleri; Yavuz Sultan Selim’in doğu ve güney seferleri (Çaldıran, Mercidabık, Ridaniye) ve halifeliğin Osmanlı’ya geçişi; Kanuni dönemi (Mohaç, Viyana, Preveze) ve Akdeniz hâkimiyeti; 1566–1683 arasında Osmanlı siyaseti (Kıbrıs, İnebahtı, Zitvatorok, Kasr-ı Şirin, Girit) ve II. Viyana Kuşatması.

Fatih Kanunnamesi ve merkezî otoritenin güçlenmesi; Divan-ı Hümayun ve üyeleri; saray teşkilatı (Birun, Enderun, Harem); taşra yönetimi (eyalet, sancak, kaza; salyaneli ve salyanesiz eyaletler); veraset sisteminde değişim (sancağa çıkma usulünün kaldırılması, ekberiyet, kafes); ordu yapısında değişim (ateşli silahlar, yeniçeri sayısının artışı, tımar sisteminin bozulması, iltizam).

Coğrafi keşiflerin nedenleri (Doğu ticaretine ulaşma, pusula ve gemi teknolojisi, merkantilizm) ve önemli keşifler; Portekiz, İspanya, Hollanda, İngiltere ve Fransa’nın sömürgeleri; Doğu Hindistan şirketleri; sömürgeciliğin yerli halklara etkileri; Osmanlı’ya etkileri (baharat ve İpek yollarının önem kaybı, fiyat devrimi) ve Osmanlı’nın tepkileri (Hint Okyanusu seferleri, kanal projeleri, kapitülasyonlar).

XVI–XVII. yüzyıllarda isyanların nedenleri (nüfus artışı, tımar sisteminin bozulması, fiyat devrimi ve tağşiş, uzun süren savaşlar, merkezî otoritenin zayıflaması); Celali isyanları ve Büyük Kaçgun; suhte (medrese öğrencisi) isyanları; şehzade isyanları; İstanbul ve Kapıkulu (yeniçeri) isyanları, II. Osman’ın öldürülmesi; eyalet isyanları (Abaza Mehmet Paşa); isyanları bastırma çabaları (Kuyucu Murat Paşa, IV. Murat, Köprülüler) ve sonuçları.

Medrese sisteminin zirvesi: Sahn-ı Seman ve Süleymaniye medreseleri; Enderun; bilim insanları (Ali Kuşçu, Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi, Piri Reis, Seydi Ali Reis, Matrakçı Nasuh, Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi); klasik mimari ve Mimar Sinan (Şehzade, Süleymaniye, Selimiye), Sultanahmet Camii; süsleme sanatları (çini, hat, tezhip, minyatür, ebru); divan edebiyatı ve musiki.