Türk edebiyatının dönemleri; İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ve şölen-sığır-yuğ törenleri; ozan-baksı-kam; koşuk (doğa, aşk, yiğitlik) ve sagu (ağıt); hece ölçüsü, dörtlük, yarım uyak; Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lügati’t-Türk; koşuğun koşma ile, saguyun ağıtla karşılaştırılması; kelime ve kelime grupları.
Türk edebiyatının dönemleri ve sözlü gelenek
Türk edebiyatı genel olarak şu dönemlere ayrılır:
- İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (sözlü ve yazılı)
- İslami dönem Türk edebiyatı (geçiş dönemi, divan ve halk edebiyatı)
- Batı etkisindeki Türk edebiyatı (Tanzimat’tan günümüze)
Sözlü edebiyat: Ürünler sığır (av törenleri), şölen (dinî-millî ziyafetler) ve yuğ (ölü törenleri) gibi törenlerde kopuz eşliğinde söylenirdi.
Sanatçı tipleri: ozan, kam, baksı, şaman — hem şair hem din adamı hem hekim olabilirler.
Ürünler: koşuk, sagu, sav (atasözü), destan
Ortak özellikleri: hece ölçüsü, dörtlük nazım birimi, çoğunlukla yarım uyak, anonim, doğal ve sade dil
Koşuk ve sagu
| Koşuk | Sagu | |
|---|---|---|
| Söylendiği tören | Sığır ve şölen | Yuğ (ölü töreni) |
| Konu | Doğa, aşk, yiğitlik, savaş | Ölen kişinin ardından duyulan acı, iyiliklerini anma |
| Halk edebiyatındaki karşılığı | Koşma | Ağıt |
| Divan edebiyatındaki karşılığı | Gazel (lirik yönüyle) | Mersiye |
Kaynağı: Bu ürünlerin önemli bir kısmı XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un yazdığı Divanü Lügati’t-Türk sayesinde günümüze ulaşmıştır. Eser, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış ilk Türkçe sözlüktür.
En ünlü sagu: Alp Er Tunga Sagusu
💡 Sagudan (günümüz Türkçesiyle, özgün aktarım): “Alp Er Tunga öldü mü? / Kötü dünya kaldı mı? / Felek öcünü aldı mı? / Şimdi yürek yırtılır.”
Bir koşuğu çözümleme ve kelime grupları
Koşuğun tahlil adımları:
- Ölçü: Hece sayılır (ör. 7’li, 4+3 duraklı)
- Nazım birimi ve kafiye: Dörtlük; kafiye düzeni çoğunlukla aaab, cccb (mani düzenine yakın)
- Tema: Bahar sevinci, kışla yazın tartışması, yiğit övgüsü…
- Dil: Eski Türkçe kelimeler; somut, doğa imgeleri
Dilimizin İncelikleri — kelime grupları: Koşuklarda ve şiirde sık görülen yapılar
| Kelime grubu | Örnek |
|---|---|
| İsim tamlaması | dağın başı, kar suyu |
| Sıfat tamlaması | yeşil çayır, ak bulut |
| İkileme | yavaş yavaş, çoluk çocuk |
| Edat grubu | kartal gibi, yurt için |
| Unvan grubu | Alp Er Tunga, Kaşgarlı Mahmud |
💡 Kış ile yaz tartışması (“münazara”) koşuklarda sevilen bir konudur; iki mevsim birbirine üstünlük taslar.
Kavramlar
- koşuk
- şölende söylenen lirik şiir
- sagu
- yuğ töreninde söylenen ağıt
- yuğ
- ölüm töreni
- ozan
- kopuzla şiir söyleyen sanatçı
- kopuz
- telli eski Türk çalgısı
- Dönemler: İslamiyet öncesi, İslami dönem, Batı etkisinde
- Ürünler sığır, şölen, yuğ törenlerinde kopuzla söylenirdi
- Koşuk → koşma; sagu → ağıt ve mersiye
- Hece ölçüsü, dörtlük, yarım uyak, anonim
- Divanü Lügati’t-Türk: Kaşgarlı Mahmud, XI. yüzyıl
- Alp Er Tunga Sagusu en ünlü sagu
Örnek soru ve çözümü
Bir şiirde “Baharda dağlar yeşerdi, kartallar uçuşmaya başladı; yiğitler ava çıktı” deniyorsa bu ürün koşuk mu sagu mu olabilir? Gerekçe yazınız.
Koşuk. Doğa, bahar ve yiğitlik konularını işliyor; ölüm ya da ağıt teması yok. Bu tür şiirler sığır ve şölen törenlerinde söylenirdi.
Çözümlü örnekler
1. Koşuğun halk edebiyatındaki karşılığı hangi türdür? Kolay
ÇözümKoşma.
2. İslamiyet öncesi şiirlerin büyük kısmı nasıl günümüze ulaşmıştır? Orta
ÇözümKaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda yazdığı Divanü Lügati’t-Türk’te örnek olarak derlenmesiyle.
3. Sagu, ağıt ve mersiyenin ortak ve farklı yönlerini açıklayınız. Zor
ÇözümÜçü de ölen birinin ardından duyulan acıyı işler. Sagu İslamiyet öncesi, ağıt halk edebiyatı (hece, anonim), mersiye divan edebiyatı (aruz, şairi belli) ürünüdür.
Sık yapılan hatalar
- Koşuğun aruzla yazıldığını sanmak.
- Divanü Lügati’t-Türk’ü bir şiir kitabı sanmak (sözlüktür).
- Sagunun düğün törenlerinde söylendiğini düşünmek.
Biliyor muydun?
Divanü Lügati’t-Türk’ün bilinen tek el yazması nüshası 1914’te İstanbul’da bir sahafta bulunmuştur; bugün Millet Kütüphanesi’nde korunuyor!