10. Sınıf Türkçe konu anlatımı

Türk edebiyatının dönemleri; İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ve şölen-sığır-yuğ törenleri; ozan-baksı-kam; koşuk (doğa, aşk, yiğitlik) ve sagu (ağıt); hece ölçüsü, dörtlük, yarım uyak; Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lügati’t-Türk; koşuğun koşma ile, saguyun ağıtla karşılaştırılması; kelime ve kelime grupları.

Halk edebiyatının kolları (anonim, âşık, tekke); türkünün tanımı, bölümleri (bent ve kavuştak), konularına göre türleri; türkünün yapısı, ezgisi ve toplumsal işlevi; mani, koşma, semai, varsağı; önemli âşıklar (Karacaoğlan, Köroğlu, Pir Sultan Abdal, Âşık Veysel); şiir dinletisi hazırlama.

Masalın tanımı ve özellikleri; olağanüstü ögeler, kalıp ifadeler (döşeme, giriş, bitiş), belirsiz zaman ve mekân; masal kişileri (dev, peri, cadı, Keloğlan) ve tipleştirme; masal ile efsane, destan ve halk hikâyesinin karşılaştırılması; masal derlemecileri (Pertev Naili Boratav, Eflatun Cem Güney, Grimm Kardeşler); masalı film şeridine dönüştürme.

Divan edebiyatının oluşumu ve genel özellikleri; aruz ölçüsü, beyit, mazmun; gazelin yapısı (matla, makta, taç beyit, redif, kafiye), konusu ve türleri (âşıkane, rindane, hikemî); önemli gazel şairleri (Fuzûlî, Bâkî, Nedîm, Şeyh Galip); gazelin halk şiiriyle karşılaştırılması; şiir tahlili adımları.

Şiirde ahenk unsurları (ölçü, uyak, redif, aliterasyon, asonans, ses tekrarı); saf (öz) şiir anlayışı: şiirde anlam yerine ses ve musiki, sembolizmin etkisi; Ahmet Haşim, Yahya Kemal, Ahmet Muhip Dıranas, Necip Fazıl Kısakürek; şiirde imge ve sembol; serbest şiir ile karşılaştırma; öğretici metni şiire dönüştürme.

Söyleşinin (sohbet) tanımı, özellikleri, deneme ve makaleden farkı; Türk edebiyatında söyleşi (Nurullah Ataç, Şevket Rado, Suut Kemal Yetkin); edebî söyleşi ve mülakat (röportaj) ayrımı; öğretici metinlerin işlevi: haber, gezi yazısı ve anı; öğretici metni edebî metne dönüştürme; podcast (sesli blog) hazırlama.

Sözcük türleri: isim (ad), sıfat (ön ad), zamir (adıl), zarf (belirteç), edat (ilgeç), bağlaç, ünlem ve fiil; sıfat ve zamir ayrımı; ek ve sözcük durumundaki zamirler; zarf çeşitleri (zaman, yer-yön, durum, miktar, soru); edat-bağlaç ayrımı (“de”, “ile” ve “ki”); edebî metinlerde sözcük türlerinin işlevi.

Destanın tanımı ve oluşumu (doğuş, yayılma, derleme-yazıya geçirme); doğal ve yapma destanlar; destanların ortak özellikleri ve motifleri (olağanüstü doğum, kurt, ışık, ağaç, 40 sayısı); İslamiyet öncesi ve sonrası Türk destanları; Oğuz Kağan Destanı tahlili; dünya destanları; efsane; Türk destanlarıyla ilgili sunum hazırlama.

Mesnevinin tanımı, yapısı (aa, bb, cc kafiyeli beyitler, bölümler: tevhid, münacat, naat, sebeb-i telif, hatime); konuları; hamse geleneği; önemli mesneviler (Kutadgu Bilig, Mesnevî-i Şerif, Leyla vü Mecnun, Hüsn ü Aşk, Hayriye, Harnâme); Şeyhî’nin Harnâme’si: fabl özellikleri ve hiciv.

Fablın tanımı, özellikleri ve yapısı; kişileştirme ve hayvanların temsil ettiği tipler; fablın ders verici yönü ve kıssadan hisse; dünya ve Türk edebiyatında fabl (Ezop, Beydeba – Kelile ve Dimne, La Fontaine, Mevlânâ, Şeyhî, Şinasi, Orhan Veli’nin La Fontaine çevirileri); “Aslan ve Av Hayvanları” tahlili; fabl yazma.

Destandan halk hikâyesine geçiş; Dede Korkut Kitabı’nın yapısı (mukaddime ve 12 hikâye), nüshaları (Dresden ve Vatikan; Türkmen nüshası), dil ve anlatım özellikleri (soylama, dualar), kişileri (Bayındır Han, Salur Kazan, Deli Dumrul) ve Oğuz toplum yapısı; “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürdüğü Boy” tahlili; halk hikâyesi türleri (aşk ve kahramanlık); hikâyeyi canlandırma.

Tanzimat Fermanı ve Batılılaşma; Tanzimat edebiyatının birinci ve ikinci kuşağı; Tanzimat şiirinin özellikleri (hürriyet, vatan, adalet; eski biçimlere yeni içerik); Namık Kemal ve Hürriyet Kasidesi tahlili; Şinasi, Ziya Paşa; ilk gazete, ilk tiyatro, ilk roman; Servetifünun ve Fecriâti’ye kısa bakış.

Millî Edebiyat akımının doğuşu (1911, Genç Kalemler, “Yeni Lisan” makalesi); dil, konu ve nazım anlayışı (sade dil, hece ölçüsü, Anadolu ve millî konular); hikâyenin yapı unsurları (olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân, anlatıcı ve bakış açısı); Ömer Seyfettin ve “Kaç Yerinden” tahlili; Refik Halit Karay; hikâyeyi şiire dönüştürme.

Fiilin tanımı ve anlamına göre türleri (iş, oluş, durum); fiil kipleri: haber kipleri (görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman) ve dilek kipleri (istek, şart, gereklilik, emir); şahıs ekleri; basit, birleşik ve türemiş çekimler (hikâye, rivayet, şart birleşik zamanları); ek fiil ve görevleri; kip kayması; edebî metinlerde fiillerin anlama katkısı.

Yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci.

İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleri ve kullanımları.