Vücudun savunma hatları: doğal (doğuştan, özgül olmayan) bağışıklık: deri ve mukoza, fagositoz, iltihap (yangı) tepkisi, ateş; kazanılmış (özgül) bağışıklık: B ve T lenfositleri, antijen ve antikor, hafıza hücreleri; birincil ve ikincil bağışıklık yanıtı; aktif ve pasif bağışıklık, aşılar ve serum; alerji ve alerjik tepkiler (alerjen, histamin, anafilaktik şok ve ilk yardım); bağışıklık sisteminin sağlığı.
Doğal (doğuştan) bağışıklık
Bağışıklık sistemi: Vücudu patojenlere (bakteri, virüs, mantar, parazit) ve anormal hücrelere karşı koruyan sistem
1. savunma hattı (fiziksel ve kimyasal engeller):
- Deri, mukoza ve mukus, burun kılları, solunum yolundaki siller
- Gözyaşı ve tükürükteki lizozim, mide asidi, deri yağının asitliği
2. savunma hattı (özgül olmayan iç savunma):
- Fagositoz: Akyuvarların (nötrofil, makrofaj) mikropları yutup sindirmesi
- İltihap (yangı) tepkisi: Yaralı bölgede kızarıklık, şişlik, sıcaklık ve ağrı; damarlar genişler, akyuvarlar bölgeye gelir.
- Ateş: Vücut sıcaklığının yükselmesi mikropların çoğalmasını yavaşlatır.
Kazanılmış (özgül) bağışıklık
3. savunma hattı: Belirli bir antijene özgü yanıt
- Antijen: Bağışıklık yanıtını başlatan yabancı molekül (mikrop yüzey proteinleri)
- B lenfositleri: Antikor üreten plazma hücrelerine dönüşür (sıvısal bağışıklık).
- T lenfositleri: Enfekte hücreleri ve kanser hücrelerini doğrudan yok eder, bağışıklığı düzenler (hücresel bağışıklık).
- Hafıza hücreleri: Aynı antijenle ikinci karşılaşmada çok daha hızlı ve güçlü yanıt sağlar.
Aktif ve pasif bağışıklık:
| Aktif | Pasif | |
|---|---|---|
| Antikoru kim üretir? | Kişinin kendisi | Hazır verilir |
| Doğal yol | Hastalığı geçirmek | Anne sütü, plasentadan geçen antikorlar |
| Yapay yol | Aşı | Serum (ör. yılan zehri serumu, tetanoz serumu) |
| Süre | Uzun (hafıza) | Kısa |
Alerjik tepkiler ve bağışıklık sağlığı
Alerji: Bağışıklık sisteminin zararsız bir maddeye (alerjen) aşırı tepki vermesi
- Alerjenler: Polen, ev tozu akarı, kedi tüyü, arı zehri, bazı besinler (fıstık, yumurta, süt), bazı ilaçlar
- Mekanizma: İlk karşılaşmada duyarlılık gelişir; sonraki karşılaşmada bazı hücreler histamin salgılar → hapşırma, kaşıntı, kızarıklık, göz sulanması, nefes darlığı
- Anafilaktik şok: Ağır ve hızlı gelişen alerji; solunum yolları daralır, kan basıncı düşer → hayati tehlike. Hemen 112 aranmalı; varsa adrenalin oto-enjektörü kullanılmalı.
Bağışıklık sağlığı: Aşı takvimine uymak, el yıkama, dengeli beslenme, yeterli uyku, düzenli egzersiz, antibiyotiği yalnızca doktor önerisiyle kullanmak (antibiyotikler virüslere etki etmez; gereksiz kullanım direnç oluşturur)
Kavramlar
- antijen
- bağışıklık yanıtını başlatan yabancı molekül
- antikor
- antijene bağlanan protein
- fagositoz
- mikrobu yutarak yok etme
- aşı
- zayıflatılmış ya da öldürülmüş antijen
- histamin
- alerjide salgılanan madde
- 1. hat: deri, mukoza, lizozim, mide asidi
- 2. hat: fagositoz, iltihap, ateş
- 3. hat: B lenfosit antikor, T lenfosit hücre öldürme
- Hafıza hücreleri ikinci karşılaşmada hızlı yanıt
- Aşı aktif, serum pasif bağışıklık
- Alerji: alerjene aşırı tepki; histamin; anafilaktik şokta 112
Örnek soru ve çözümü
Grafiğe göre aynı antijenle ikinci karşılaşmada antikor yanıtı birinciden nasıl farklıdır? Bunun nedeni nedir?
İkinci yanıt çok daha hızlı başlar, çok daha yüksek antikor düzeyine ulaşır ve uzun sürer. İlk karşılaşmada oluşan hafıza hücreleri antijeni hemen tanır.
Çözümlü örnekler
1. Gözyaşında bulunan ve bakterileri parçalayan enzim hangisidir? Kolay
ÇözümLizozim.
2. Aşı ile serum arasındaki fark nedir? Orta
ÇözümAşı antijen içerir, vücut kendi antikorunu ve hafıza hücrelerini üretir (aktif, uzun süreli). Serum hazır antikor içerir (pasif, hızlı ama kısa süreli).
3. Grip için antibiyotik kullanmak neden yanlıştır? Zor
ÇözümGrip bir virüs hastalığıdır, antibiyotikler yalnızca bakterilere etki eder; gereksiz kullanım bakterilerde antibiyotik direncine yol açar.
Sık yapılan hatalar
- Antibiyotiklerin virüsleri öldürdüğünü sanmak.
- Aşının hazır antikor içerdiğini düşünmek.
- Alerjinin bulaşıcı bir hastalık olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Edward Jenner 1796’da inek çiçeği ile çiçek hastalığına karşı ilk aşıyı geliştirdi; “aşı” anlamındaki “vaccine” kelimesi Latincede inek anlamına gelen “vacca”dan gelir!