Dünyadaki suyun dağılımı (tuzlu-tatlı, buzul, yer altı, yüzey suları); su kaynakları: akarsular (rejim, havza, akım), göller (oluşumlarına göre: tektonik, volkanik, karstik, set gölleri; tuzluluk), yer altı suları ve kaynaklar (artezyen, fay kaynağı, gayzer); Türkiye’nin akarsu havzaları, başlıca akarsuları ve gölleri; su kaynaklarının yerleşme, tarım, enerji (HES ve barajlar), sanayi, ulaşım ve turizme etkileri; sınıraşan sular (Fırat-Dicle).
Dünyadaki su ve su kaynakları
Dünyadaki suyun yaklaşık %97,5’i tuzlu, yalnızca %2,5’i tatlıdır; tatlı suyun da çoğu buzullarda ve yer altındadır → kullanılabilir tatlı su çok sınırlıdır.
Akarsular:
- Havza: Bir akarsuyun ve kollarının sularını topladığı alan · Su bölümü çizgisi: Havzaları ayıran sırtlar
- Akım: Belirli bir kesitten saniyede geçen su miktarı (m³/s)
- Rejim: Akımın yıl içindeki değişimi → düzenli (yağış ve beslenme dengeli; Karadeniz akarsuları) / düzensiz (Akdeniz ve İç Anadolu; yazın azalır)
Göller ve yer altı suları
Göller (oluşumlarına göre):
| Tür | Oluşum | Türkiye’den örnek |
|---|---|---|
| Tektonik | Yer kabuğu hareketleriyle oluşan çukurlar | Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Sapanca |
| Volkanik | Krater veya kaldera | Nemrut, Gölcük (Isparta) |
| Karstik | Kalker arazide erime | Salda, Kestel, Avlan |
| Set (seddeli) | Lav, heyelan, alüvyon veya kıyı kordonuyla önü kapanan | Van (volkanik set), Tortum, Abant, Köyceğiz (kıyı set) |
| Baraj gölleri | İnsan yapımı | Atatürk, Keban |
→ Van Gölü Türkiye’nin en büyük ve sodalı; Beyşehir en büyük tatlı su gölü; Tuz Gölü çok tuzlu ve sığ
Yer altı suları: Geçirimli kayaçlarda biriken su; artezyen (basınçla kendiliğinden yüzeye çıkan), fay kaynakları (çoğu termal), karstik kaynaklar
Türkiye’de su kaynaklarının etkileri
Türkiye’nin başlıca akarsuları: Kızılırmak (tamamı Türkiye’de olan en uzun akarsu ≈ 1355 km), Fırat ve Dicle (sınıraşan), Sakarya, Yeşilırmak, Seyhan, Ceyhan, Büyük Menderes, Gediz, Aras, Çoruh
Türkiye 25 akarsu havzasına ayrılır.
| Alan | Etki |
|---|---|
| Yerleşme | Akarsu ve göl kıyıları, kaynak çevreleri tarih boyunca yerleşme yeri |
| Tarım | Sulama → Harran Ovası (GAP), Konya Ovası (KOP) |
| Enerji | HES’ler: Atatürk, Keban, Karakaya, Ilısu, Deriner |
| Sanayi | Soğutma ve üretim suyu |
| Ulaşım | Akarsular genellikle ulaşıma elverişsiz (eğim, düzensiz rejim) |
| Turizm | Rafting (Köprülü Kanyon, Çoruh), termal turizm, göl kıyıları |
Sınıraşan sular: Fırat ve Dicle Türkiye’den doğar, Suriye ve Irak’a akar → su paylaşımı uluslararası iş birliği gerektirir.
Kavramlar
- havza
- akarsuyun su topladığı alan
- rejim
- akımın yıllık değişimi
- artezyen
- basınçla yüzeye çıkan yer altı suyu
- set gölü
- önü kapanarak oluşan göl
- sınıraşan su
- birden fazla ülkeden geçen akarsu
- Suyun ~%97,5’i tuzlu; tatlı suyun çoğu buzul ve yer altında
- Havza, akım, rejim kavramları
- Göller: tektonik, volkanik, karstik, set, baraj
- Van en büyük ve sodalı; Beyşehir en büyük tatlı su gölü
- Kızılırmak tamamen Türkiye’de en uzun akarsu
- Su kaynakları tarım, enerji, yerleşme, turizmi etkiler; Fırat-Dicle sınıraşan
Örnek soru ve çözümü
Grafiğe göre Dünya’daki tatlı suyun ne kadarı göl, akarsu ve atmosferde bulunur? Bu durum su yönetimi için ne anlama gelir?
Yalnızca yaklaşık %1’i. Kolay kullanılabilir tatlı su çok sınırlıdır; suyu tasarruflu kullanmak, kirletmemek ve yer altı sularını korumak zorunludur.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye’nin en büyük gölü hangisidir? Kolay
ÇözümVan Gölü.
2. Karadeniz akarsularının rejimlerinin Akdeniz akarsularına göre daha düzenli olmasının nedeni nedir? Orta
ÇözümKaradeniz’de yağış yılın her mevsimine dağılmıştır; Akdeniz’de ise yazlar kurak geçer ve akım yazın çok azalır.
3. Fırat ve Dicle’nin sınıraşan olması Türkiye için hangi sorumlulukları getirir? Zor
ÇözümSu kullanımı ve barajlar komşu ülkeleri etkilediğinden adil ve makul kullanım, veri paylaşımı ve uluslararası iş birliği gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Dünyadaki suyun çoğunun tatlı olduğunu sanmak.
- Van Gölü’nü tatlı su gölü sanmak (sodalı).
- Türkiye akarsularının ulaşıma çok elverişli olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Van Gölü’nün sodalı suyunda yalnızca bir balık türü yaşayabilir: inci kefali; bu balık her bahar üremek için tatlı su derelerine göç eder!