Nesne, kavram ve terim ilişkisi (zihinsel tasarım ve dildeki karşılığı); terim çeşitleri: somut-soyut, tekil-tümel-tikel, kolektif (topluluk), olumlu-olumsuz terimler; içlem ve kaplam (ters orantı); beş tümel: cins, tür, ayrım, özgülük (hassa) ve ilinti; Porphyrios ağacı; tanım ve tanımın kuralları (tanımlananın bütün örneklerini kapsaması, başka şeyleri dışarıda bırakması, olumsuz, döngüsel ve mecazlı olmaması).
Nesne, kavram ve terim
Nesne: Zihnin dışında var olan ya da düşünülebilen şey (masadaki siyah kedi)
Kavram: Nesnelerin ortak özelliklerinden oluşan zihinsel tasarım (kedi kavramı)
Terim: Kavramın dildeki karşılığı; yazılı ya da sözlü ifade (“kedi”, “siyah kedi”)
💡 Aynı kavram farklı dillerde farklı terimlerle ifade edilir: kedi, cat, chat.
Terim çeşitleri:
| Tür | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Somut | Nesne olarak ya da duyularla kavranan | Kitap, Ankara |
| Soyut | Yalnızca zihinde düşünülen nitelik | Adalet, beyazlık |
| Tekil | Tek bir varlığı gösteren | Mevlana, Kızılırmak |
| Tümel | Bir sınıfın bütün üyelerini gösteren | Bütün kuşlar |
| Tikel | Bir sınıfın bir kısmını gösteren | Bazı öğrenciler |
| Kolektif (topluluk) | Bir topluluğu bir bütün olarak gösteren | Ordu, orman, koro |
| Olumlu / olumsuz | Bir niteliğin varlığını / yokluğunu gösteren | Canlı / cansız |
İçlem, kaplam ve beş tümel
İçlem: Bir terimin taşıdığı ortak özellikler toplamı
Kaplam: Bir terimin kapsadığı varlıklar toplamı
→ İçlem ile kaplam ters orantılıdır: Özellik arttıkça kapsanan varlık azalır.
(Varlık → canlı → bitki → ağaç → meşe: aşağı indikçe içlem artar, kaplam azalır.)
Beş tümel:
| Tümel | Anlamı | “İnsan” için örnek |
|---|---|---|
| Cins | Birden çok türü kapsayan üst kavram | Hayvan (canlı varlık) |
| Tür | Bir cinsin altındaki sınıf | İnsan |
| Ayrım | Bir türü aynı cinsteki diğerlerinden ayıran öz nitelik | Akıllı (düşünen) |
| Özgülük (hassa) | Yalnız o türe ait ama özü oluşturmayan nitelik | Gülebilen |
| İlinti | Bulunup bulunmaması türün özünü değiştirmeyen nitelik | Uzun boylu, esmer |
Porphyrios ağacı ve tanım
Porphyrios ağacı: Kavramları en genelden en özele doğru ikiye bölerek sıralayan şema
- Cevher → cismi olan / cismi olmayan
- Cisim → canlı / cansız
- Canlı cisim → duygulu (hayvan) / duygusuz (bitki)
- Hayvan → akıllı (insan) / akılsız
Tanım: Bir kavramın özünü açıklayan ifade → cins + ayrım: “İnsan düşünen bir canlıdır.”
İyi bir tanımın kuralları:
- Tanımlananın bütün örneklerini kapsamalı, başka şeyleri dışarıda bırakmalı (“İnsan iki ayaklı canlıdır.” kuşları da içine aldığı için hatalı)
- Olumsuz olmamalı (“Hayvan, bitki olmayan canlıdır.” hatalı)
- Döngüsel olmamalı (“Öğretmen, öğreten kişidir.” tanımlananı tekrar eder)
- Mecazlı ve belirsiz olmamalı (“Hayat bir yolculuktur.” tanım değildir)
Kavramlar
- kavram
- zihinsel tasarım
- terim
- kavramın dildeki karşılığı
- içlem
- bir terimin özellikleri
- kaplam
- bir terimin kapsadığı varlıklar
- ayrım
- türü cinsteki diğerlerinden ayıran öz nitelik
- Kavram zihinsel tasarım, terim dildeki karşılığı
- Terimler: somut-soyut, tekil-tümel-tikel, kolektif, olumlu-olumsuz
- İçlem özellikler, kaplam kapsanan varlıklar; ters orantılı
- Beş tümel: cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti
- Porphyrios ağacı: genelden özele ikili bölme
- Tanım = cins + ayrım; olumsuz, döngüsel, mecazlı olmamalı
Örnek soru ve çözümü
Akış şemasına göre “varlık”tan “meşe”ye inerken içlem ve kaplam nasıl değişir? Nedenini açıklayınız.
İçlem artar, kaplam azalır. Her basamakta yeni özellikler eklenir (canlı, bitki, gövdeli…), bu yüzden bu özelliklerin hepsini taşıyan varlıkların sayısı azalır: Her meşe ağaçtır ama her ağaç meşe değildir.
Çözümlü örnekler
1. “Orman” terimi hangi terim çeşidine örnektir? Kolay
ÇözümKolektif (topluluk) terim.
2. “İnsan” türü için “akıllı” ile “esmer” niteliklerini beş tümele göre sınıflandırınız. Orta
Çözüm“Akıllı” ayrımdır: insanı diğer hayvanlardan ayıran öz niteliktir. “Esmer” ilintidir: bulunup bulunmaması insan olmayı değiştirmez.
3. “Kare, dört kenarlı bir şekildir.” tanımı hangi kurala uymaz? Düzeltiniz. Zor
ÇözümTanımlananın dışındaki şeyleri dışarıda bırakmaz: dikdörtgen, eşkenar dörtgen gibi dörtgenler de dört kenarlıdır. Doğrusu: “Kare, dört kenarı eşit ve dört açısı dik olan dörtgendir.” (cins: dörtgen, ayrım: kenarları eşit ve açıları dik)
Sık yapılan hatalar
- Kavram ile terimi aynı şey sanmak.
- İçlem ve kaplamın birlikte arttığını düşünmek.
- Özgülük ile ayrımı karıştırmak (ayrım özü oluşturur, özgülük oluşturmaz).
Biliyor muydun?
Porphyrios ağacı 3. yüzyılda yazılmış bir mantık girişinden (İsagoci) gelir; İslam dünyasında “Îsâgûcî” adıyla yüzyıllarca medreselerde ilk mantık kitabı olarak okutuldu!