Gelişim psikolojisinin temel kavramları (büyüme, olgunlaşma, öğrenme, gelişme, gelişim, hazır bulunuşluk, kritik dönem, gelişim görevi); gelişimi etkileyen etmenler (kalıtım ve çevre; doğum öncesi, doğum ve doğum sonrası etmenler, tarihsel zaman); gelişim ilkeleri; gelişim dönemleri (doğum öncesi, bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik, yaşlılık) ve gelişim kuramları (Piaget, Erikson, Kohlberg, Freud); Havighurst’e göre gelişim görevleri ve ergenlik döneminin görevleri.
Temel kavramlar ve etkileyen etmenler
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Büyüme | Boy, kilo ve boyutta nicel artış |
| Olgunlaşma | Organların kalıtımla belirlenen işlevleri yerine getirecek düzeye gelmesi (öğrenmeye bağlı değildir) |
| Öğrenme | Yaşantı yoluyla kalıcı davranış değişikliği |
| Gelişim | Büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin ortak ürünü olan düzenli ve sürekli değişim |
| Hazır bulunuşluk | Bir işi öğrenmeye hazır olma düzeyi |
| Kritik dönem | Bir özelliğin kazanılması için en uygun zaman aralığı (ör. dil için 2-3 yaş civarı) |
Etkileyen etmenler:
- Kalıtım: Göz rengi, kan grubu, boy için potansiyel, mizaç
- Çevre: Doğum öncesi (annenin beslenmesi, sigara-alkol, stres), doğum sırası (oksijensiz kalma, erken doğum), doğum sonrası (beslenme, aile ilgisi, eğitim, kültür)
- Tarihsel zaman: Savaş, salgın, teknoloji gibi dönemsel koşullar
💡 Gelişim, kalıtım ve çevrenin ortak ürünüdür: Kalıtım sınırları çizer, çevre bu sınırlar içinde ne kadar ilerleneceğini belirler.
Gelişim ilkeleri ve kuramları
Gelişim ilkeleri:
- Gelişim bir bütündür (bilişsel, duygusal, sosyal alanlar birbirini etkiler).
- Baştan ayağa (önce baş-boyun, sonra gövde-bacak kontrolü) ve içten dışa (önce iç organlar, sonra saç-tırnak)
- Genelden özele (önce tüm kolla, sonra parmaklarla tutma)
- Yordanabilir bir sıra izler (kalem tutmadan yazı yazılmaz).
- Nöbetleşe devam eder (bir dönem boy, bir dönem dil hızlanır).
- Sürekli ve aşamalıdır; bireysel farklılıklar vardır (bazı çocuk 10, bazısı 18 aylıkken yürür).
Gelişim kuramları:
| Kuramcı | Kuram | Ergenlikteki dönem |
|---|---|---|
| Piaget | Bilişsel gelişim | Soyut işlemler (11 yaş +) |
| Erikson | Psikososyal gelişim | Kimlik – rol karmaşası |
| Kohlberg | Ahlak gelişimi | Geleneksel → geleneksel ötesi |
| Freud | Psikoseksüel gelişim | Genital dönem |
Gelişim dönemleri ve görevleri
Dönemler: Doğum öncesi → bebeklik (0-2) → ilk çocukluk (2-6) → son çocukluk (6-12) → ergenlik (yaklaşık 12-18) → yetişkinlik → yaşlılık
Gelişim görevi (Havighurst): Bireyin belli bir dönemde kazanması beklenen beceri ve davranışlar. Bir dönemin görevlerini başarmak mutluluk ve sonraki görevlerde başarı, başaramamak mutsuzluk ve zorluk getirir.
Ergenliğin başlıca gelişim görevleri:
- Bedensel değişimleri kabul etmek ve bedenini etkili kullanmak
- Akranlarla olgun ilişkiler kurmak
- Aileden duygusal bağımsızlık kazanmak
- Meslek seçimine hazırlanmak
- Toplumsal sorumluluk sahibi davranışlar geliştirmek, bir değerler sistemi oluşturmak
Ergenlikte kuramların ortak noktası: Piaget’ye göre soyut düşünme, Erikson’a göre kimlik arayışı, Kohlberg’e göre toplum kurallarından evrensel ahlaki ilkelere yönelme bu dönemde belirginleşir.
Kavramlar
- olgunlaşma
- kalıtımla belirlenen işlevsel hazırlık
- kritik dönem
- kazanım için en uygun zaman
- gelişim görevi
- bir dönemde kazanılması beklenen beceri
- kimlik
- kim olduğuna dair tutarlı benlik algısı
- soyut işlemler
- varsayımsal düşünebilme dönemi
- Büyüme nicel artış; olgunlaşma kalıtımla belirlenir; gelişim düzenli ve sürekli değişim
- Kritik dönem: bir özelliğin kazanılması için en uygun zaman
- Gelişim kalıtım ve çevrenin ortak ürünüdür
- İlkeler: bütünlük, baştan ayağa, içten dışa, genelden özele, nöbetleşe, bireysel farklılık
- Piaget, Erikson, Kohlberg, Freud kuramları
- Havighurst: her dönemin gelişim görevleri vardır
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre 16 yaşındaki bir gencin “Ben kimim, hayatta ne olmak istiyorum?” sorularını sorması ve olasılıklar üzerine akıl yürütebilmesi hangi kuramlarla açıklanır?
| Kuramcı | Kuram | Ergenlikteki dönem |
|---|---|---|
| Piaget | Bilişsel gelişim | Soyut işlemler (11 yaş +) |
| Erikson | Psikososyal gelişim | Kimlik – rol karmaşası |
| Kohlberg | Ahlak gelişimi | Geleneksel → geleneksel ötesi |
| Freud | Psikoseksüel gelişim | Genital dönem |
Kimlik sorgulaması Erikson’un “kimlik – rol karmaşası” evresiyle; varsayımlar üzerinde akıl yürütmesi Piaget’nin soyut işlemler dönemiyle açıklanır.
Çözümlü örnekler
1. Bebeğin önce baş, sonra gövde kontrolünü kazanması hangi gelişim ilkesidir? Kolay
ÇözümGelişim baştan ayağa doğrudur.
2. Büyüme ile gelişim arasındaki fark nedir? Orta
ÇözümBüyüme boy, kilo gibi nicel artıştır; gelişim büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin birlikte oluşturduğu nitel ve nicel, düzenli ve sürekli değişimdir.
3. Aynı yaştaki iki çocuktan birinin 10, diğerinin 18 aylıkken yürümesi hangi ilkeyi gösterir ve hangi etmenlerle açıklanabilir? Zor
ÇözümGelişimde bireysel farklılıklar ilkesini gösterir. Kalıtımsal farklılıklar (kas yapısı, olgunlaşma hızı) ve çevresel farklılıklar (beslenme, hareket fırsatı, aile desteği) birlikte etkilidir.
Sık yapılan hatalar
- Büyüme ile gelişimi aynı kavram sanmak.
- Olgunlaşmanın eğitimle hızlandırılabileceğini düşünmek.
- Gelişimin yalnızca kalıtıma ya da yalnızca çevreye bağlı olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Bebekler yaklaşık 6 aylığa kadar dünyadaki bütün dillerin seslerini ayırt edebilir; sonra en çok duydukları dilin seslerine “uzmanlaşırlar”!