Psikolojinin tanımı (davranış ve zihinsel süreçleri inceleyen bilim), konusu ve amaçları (betimleme, açıklama, yordama, kontrol); psikolojinin tarihî gelişimi ve temel yaklaşımlar (yapısalcılık, işlevselcilik, davranışçılık, psikanaliz, Gestalt, hümanistik ve bilişsel yaklaşım); temel ve uygulamalı alt dallar (gelişim, sosyal, deneysel, klinik, eğitim, endüstri ve örgüt psikolojisi vb.); psikolojinin yöntem ve teknikleri (gözlem, görüşme, anket, vaka incelemesi, korelasyon, deney: bağımlı-bağımsız değişken, deney ve kontrol grubu) ve araştırma etiği.
Psikoloji nedir?
Psikoloji: İnsan ve hayvanların davranışlarını ve zihinsel süreçlerini (düşünme, algı, bellek, duygu) bilimsel yöntemlerle inceleyen bilim
Davranış: Doğrudan gözlenebilen (koşmak, konuşmak) ya da dolaylı ölçülebilen (kalp atışı, düşünme) her türlü tepki
Psikolojinin dört amacı:
| Amaç | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Betimleme | Ne oluyor? | Sınav öncesi öğrencilerin kaygı düzeyini ölçmek |
| Açıklama | Neden oluyor? | Kaygının hazırlık eksikliğinden kaynaklandığını bulmak |
| Yordama | Ne olacak? | Kaygısı yüksek öğrencinin performansının düşeceğini öngörmek |
| Kontrol | Nasıl değiştiririz? | Nefes ve planlama eğitimiyle kaygıyı azaltmak |
Yaklaşımlar ve alt dallar
| Yaklaşım | Temsilci | Ana fikir |
|---|---|---|
| Yapısalcılık | Wundt (1879, Leipzig’de ilk psikoloji laboratuvarı) | Bilinci öğelerine ayırmak (iç gözlem) |
| İşlevselcilik | William James | Zihin ne işe yarar, uyuma nasıl yardım eder? |
| Davranışçılık | Watson, Skinner | Yalnızca gözlenebilir davranış incelenmeli |
| Psikanaliz | Freud | Bilinçaltı, çocukluk deneyimleri |
| Gestalt | Wertheimer, Köhler | Bütün, parçaların toplamından fazladır |
| Hümanistik | Maslow, Rogers | Özgür irade, kendini gerçekleştirme |
| Bilişsel | Piaget, Neisser | Düşünme, bellek, problem çözme |
Alt dallar:
- Temel: Gelişim, sosyal, deneysel, fizyolojik, kişilik psikolojisi
- Uygulamalı: Klinik, eğitim, endüstri ve örgüt, adli, spor, sağlık psikolojisi
💡 Psikolog üniversitede psikoloji eğitimi alır; psikiyatrist tıp doktorudur ve ilaç yazabilir.
Yöntem ve teknikler
| Yöntem | Özellik | Sınırlılık |
|---|---|---|
| Doğal gözlem | Davranışı doğal ortamında, müdahale etmeden izlemek | Neden-sonuç kurulamaz |
| Görüşme / anket | Çok kişiden hızlı veri | Katılımcı dürüst olmayabilir |
| Vaka incelemesi | Bir kişiyi ya da küçük grubu derinlemesine incelemek | Genellenemez |
| Korelasyon | İki değişken arasındaki ilişki | İlişki ≠ neden |
| Deney | Değişkenler kontrol edilir, neden-sonuç kurulur | Yapay ortam |
Deneyde temel kavramlar:
- Bağımsız değişken: Araştırmacının değiştirdiği değişken (ör. uyku süresi)
- Bağımlı değişken: Ölçülen sonuç (ör. test puanı)
- Deney grubu bağımsız değişkene maruz kalır; kontrol grubu kalmaz.
- Etik ilkeler: Gönüllülük, bilgilendirilmiş onam, gizlilik, zarar vermeme
Kavramlar
- davranış
- gözlenebilen ya da ölçülebilen tepki
- bağımsız değişken
- araştırmacının değiştirdiği etken
- bağımlı değişken
- ölçülen sonuç
- vaka incelemesi
- bir kişinin derinlemesine incelenmesi
- korelasyon
- iki değişken arasındaki ilişki
- Psikoloji: davranış ve zihinsel süreçlerin bilimi
- Amaçlar: betimleme, açıklama, yordama, kontrol
- Wundt 1879 ilk laboratuvar: yapısalcılık
- Davranışçılık, psikanaliz, Gestalt, hümanistik ve bilişsel yaklaşım
- Deney neden-sonuç kurar; bağımsız değişken değiştirilir, bağımlı ölçülür
- Psikolog ≠ psikiyatrist
Örnek soru ve çözümü
Bir araştırmacı öğrencileri iki gruba ayırıp birine 8 saat, diğerine 4 saat uyku uyutuyor, ertesi gün dikkat testi uyguluyor. Bağımsız ve bağımlı değişken nedir? Kartlara göre bu araştırma hangi amaca hizmet eder?
Bağımsız değişken uyku süresi, bağımlı değişken dikkat testi puanıdır. Uyku ile dikkat arasındaki nedeni ortaya koyduğu için açıklama amacına hizmet eder; sonuçlar yordama ve kontrol için de kullanılabilir.
Çözümlü örnekler
1. İlk psikoloji laboratuvarını kim kurmuştur? Kolay
ÇözümWilhelm Wundt, 1879’da Leipzig’de.
2. Korelasyon araştırmasıyla neden-sonuç ilişkisi neden kurulamaz? Orta
Çözümİki değişkenin birlikte değişmesi birinin diğerine neden olduğunu göstermez; üçüncü bir değişken ikisini de etkiliyor olabilir.
3. Davranışçılık ile hümanistik yaklaşımın insana bakışını karşılaştırınız. Zor
ÇözümDavranışçılık insanı çevresel uyarıcılarla şekillenen, gözlenebilir davranışlarıyla incelenmesi gereken bir varlık sayar; hümanizm ise insanın özgür iradesini, öznel deneyimini ve kendini gerçekleştirme eğilimini öne çıkarır.
Sık yapılan hatalar
- Psikolojiyi yalnızca ruhsal bozukluklarla ilgilenen bir alan sanmak.
- Korelasyonu neden-sonuç ilişkisi sanmak.
- Psikolog ile psikiyatristi aynı meslek sanmak.
Biliyor muydun?
Wundt’un öğrencileri bir metronomun sesini dinleyip zihinlerinde ne olduğunu saniye saniye anlatmaya çalışırdı; bu iç gözlem çalışmaları psikolojinin ilk deneyleriydi!