Uyum sağlamaya yönelik yaklaşımlar: kendi kendine yardım (öz yardım), kabul ve kararlılık yaklaşımı, duygu ve stres yönetimi, etkili iletişim (iletişim ögeleri, etkin dinleme, ben dili); geçmişten günümüze müzikle terapi (İbn Sina); psikolojide teknoloji: maruz bırakma yöntemi, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik uygulamaları (PhobiAR, afet simülasyonları), etik sınırlar; tutumun tanımı ve bileşenleri (bilişsel, duygusal, davranışsal), kalıp yargı, ön yargı ve ayrımcılık; olumlu sosyal davranışlar (yardımlaşma, empati, paylaşma, fedakârlık, esneklik) ve olumsuz sosyal davranışlar (zorbalık, şiddet, saygısızlık, bencillik).
Uyum sağlamaya yönelik yaklaşımlar ve beceriler
| Yaklaşım / beceri | Özü |
|---|---|
| Öz yardım | Bireyin kitap, günlük, egzersiz gibi yollarla kendi sorunlarıyla baş etme çabası |
| Kabul ve kararlılık | Kontrol edilemeyen duygu ve düşünceleri kabul edip değerlerine uygun davranmaya kararlılıkla devam etmek |
| Duygu ve stres yönetimi | Duyguyu fark etmek, adlandırmak, nefes ve gevşeme teknikleri, zamanı planlamak |
| Etkili iletişim | Etkin dinleme, ben dili (“Sen hep geç kalıyorsun!” yerine “Geç kalınca endişeleniyorum.”), empati |
İletişim ögeleri: Gönderici → mesaj → kanal → alıcı → geri bildirim; ortam ve gürültü süreci etkiler.
Atasözleri de etkili iletişimi anlatır: “İki dinle, bir söyle.” · “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.”
Müzikle terapi: Selçuklu ve Osmanlı darüşşifalarında (Edirne II. Bayezid Darüşşifası gibi) hastaları rahatlatmak için müzik ve su sesinden yararlanıldı; İbn Sina müziğin ruh ve beden sağlığına etkisine değindi.
Psikolojide teknoloji: sanal ve artırılmış gerçeklik
Maruz bırakma yöntemi: Fobi, panik bozukluk, travma sonrası stres gibi durumlarda kişinin korku duyduğu uyaranla güvenli ve kontrollü bir ortamda aşamalı olarak yüzleştirilmesi → kaçınma azalır, korku tepkisi zamanla söner (klasik koşullanmadaki sönmeyi hatırlayın).
Sanal gerçeklik (VR): Kişiyi tamamen dijital bir ortama alır (360° yükseklik görüntüsü).
Artırılmış gerçeklik (AR): Gerçek dünyanın üzerine dijital nesne ekler (masada duran sanal bir örümcek).
- PhobiAR (TÜBİTAK destekli): Kedi, köpek, örümcek gibi yaygın korkular için AR gözlüğüyle güvenli maruz bırakma
- Afet simülasyonları (TÜBİTAK, AFAD): Deprem gibi durumlara kontrollü hazırlık
- DEHB’de dikkat süresini uzatan oyunlar, otizm spektrumunda sosyal beceri çalışmaları
Sınırlılıklar ve etik: Maliyet, gizlilik ve veri güvenliği, baş dönmesi; uygulamaların yetkin uzmanlarca planlanması gerekir.
Tutum ve olumlu-olumsuz sosyal davranışlar
Tutum: Bireyin bir nesneye, kişiye, olaya ya da duruma yönelik bilişsel (inanç ve bilgi), duygusal (hoşlanma-hoşlanmama) ve davranışsal (davranma eğilimi) eğilimlerinin bütünü
💡 Tutumlar buz dağının su altında kalan kısmı gibi görünmez; sosyal davranışlar ise bu içsel eğilimlerin gözlenebilen dışa vurumudur.
- Kalıp yargı: Bir grubun bütün üyelerine aynı özellikleri yüklemek (“Bütün gençler sorumsuzdur.”)
- Ön yargı: Yeterli bilgi olmadan bir gruba karşı geliştirilen olumsuz tutum
- Ayrımcılık: Ön yargının davranışa dönüşmesi (birine kökeni yüzünden iş vermemek)
| Olumlu sosyal davranışlar | Olumsuz sosyal davranışlar |
|---|---|
| Yardımlaşma, paylaşma, fedakârlık | Zorbalık (siber zorbalık dahil), şiddet |
| Empati, nezaket, esneklik | Saygısızlık, bencillik |
| Kurallara uyma, dayanışma | Ön yargı, kuralları ihlal etme |
Kavramlar
- ben dili
- duyguyu suçlamadan ifade etme
- maruz bırakma
- korkuyla aşamalı yüzleştirme
- artırılmış gerçeklik
- gerçek görüntüye dijital ekleme
- tutum
- bir şeye yönelik eğilimler bütünü
- ön yargı
- bilgiye dayanmayan olumsuz tutum
- Öz yardım, kabul ve kararlılık, duygu-stres yönetimi, etkili iletişim
- Ben dili ve etkin dinleme; “İki dinle, bir söyle.”
- Maruz bırakma: korkuyla kontrollü ve aşamalı yüzleşme
- VR tamamen dijital, AR gerçeğe dijital ekleme; PhobiAR
- Tutumun bilişsel, duygusal, davranışsal bileşenleri
- Kalıp yargı → ön yargı → ayrımcılık; olumlu ve olumsuz sosyal davranışlar
Örnek soru ve çözümü
Kartlara göre örümcek korkusu olan birinin tedavisinde gözlükle masada sanal bir örümcek görmesi hangi teknolojiye örnektir? Bu uygulama hangi öğrenme kavramından yararlanır?
Artırılmış gerçekliktir: gerçek ortamın üzerine dijital örümcek eklenir. Kişi korkulan uyarana güvenli ve aşamalı olarak maruz bırakılır; korku tepkisi zamanla söner (klasik koşullanmadaki sönme).
Çözümlü örnekler
1. “Sen hep dağınıksın!” cümlesini ben diliyle söyleyiniz. Kolay
ÇözümÖrneğin: “Oda dağınık olunca aradığımı bulamıyor ve geriliyorum.”
2. Kalıp yargı, ön yargı ve ayrımcılık arasındaki ilişkiyi açıklayınız. Orta
ÇözümKalıp yargı bir grubu tek tip görmektir; buna olumsuz duygu eklenince ön yargı oluşur; ön yargı davranışa dönüşünce ayrımcılık ortaya çıkar.
3. Kabul ve kararlılık yaklaşımına göre sahnede konuşmaktan korkan bir öğrenci ne yapabilir? Zor
ÇözümKaygısını yok etmeye çalışmak yerine onu fark edip kabul eder (“Şu an kalbim hızlı atıyor, bu normal.”) ve kendisi için değerli olan hedefe, yani konuşmayı yapmaya kararlılıkla devam eder.
Sık yapılan hatalar
- Tutumu yalnızca davranış sanmak (bilişsel ve duygusal bileşenleri de vardır).
- Sanal gerçeklik ile artırılmış gerçekliği aynı sanmak.
- Maruz bırakmayı korkulan şeyle bir anda ve zorla yüzleştirmek sanmak (aşamalı ve kontrollüdür).
Biliyor muydun?
Edirne’deki II. Bayezid Darüşşifası’nda hastalar için müzik ve akan su sesinden yararlanıldığı anlatılır; bina bugün Sağlık Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor!