Batı tarzı eğitim kurumları (Mühendishaneler, Tıbbiye, Harbiye, Mülkiye, Darülmuallimin, Darülfünun, rüştiye ve idadiler, Mekteb-i Sultani); yabancı ve azınlık okulları; basın-yayın (Takvim-i Vekayi, Tercüman-ı Ahvâl), çeviri faaliyetleri; teknoloji: telgraf (1855), demiryolları, buharlı gemi, fotoğraf, havagazı, tramvay, telefon; sanat: mimaride Batı etkisi (Dolmabahçe Sarayı, Nusretiye Camii), resim (Osman Hamdi Bey, Şeker Ahmet Paşa), Sanayi-i Nefise Mektebi (1882), müzede ve arkeolojide gelişmeler (Müze-i Hümayun), musiki (Mızıka-yı Hümayun).
Eğitimde yenileşme
Askerî ve teknik okullar (önce askerî ihtiyaçla):
- Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1773) ve Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795)
- Tıbbiye (1827), Mekteb-i Harbiye (1834)
Sivil eğitim:
- Rüştiyeler (ortaokul düzeyi), idadiler (lise düzeyi)
- Darülmuallimin (1848): Erkek öğretmen okulu · Darülmuallimat (1870): Kız öğretmen okulu
- Mekteb-i Mülkiye (1859): Devlet memuru yetiştirme
- Mekteb-i Sultani (Galatasaray, 1868): Fransızca eğitim veren lise
- Darülfünun: Üniversite denemeleri; kalıcı olarak 1900’de açıldı (bugünkü İstanbul Üniversitesi’nin temeli).
- Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (1869): İlköğretimin zorunlu olması
Yabancı ve azınlık okulları: Robert Kolej (1863) gibi okullar; bazıları azınlıklar arasında milliyetçi fikirlerin yayılmasına aracılık etti.
Teknoloji ve iletişim
| Yenilik | Osmanlı’da |
|---|---|
| Telgraf | 1855 (Kırım Savaşı sırasında); kısa sürede tüm imparatorluğa yayıldı |
| Demiryolu | İlk hat İzmir-Aydın (1856); Rumeli demiryolları, Bağdat ve Hicaz demiryolları |
| Buharlı gemi | İstanbul’da Şirket-i Hayriye vapurları (1851) |
| Basın | Takvim-i Vekayi (1831) resmî; Tercüman-ı Ahvâl (1860) ilk özel Türkçe gazete |
| Kent hizmetleri | Havagazı aydınlatması, atlı tramvay (1871), Tünel (1875; dünyanın en eski metro hatlarından), telefon |
| Fotoğraf | Abdullah Biraderler gibi stüdyolar; II. Abdülhamid’in fotoğraf albümleri |
Sanat, müze ve musiki
Mimari: Batı etkisi (barok, ampir, eklektik) → Nusretiye Camii, Dolmabahçe Sarayı (1856), Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı; Balyan ailesi mimarları
→ XX. yüzyıl başında Birinci Ulusal Mimarlık akımı (Mimar Kemaleddin, Vedat Tek)
Resim: Asker ressamlar (Şeker Ahmet Paşa, Hüseyin Zekai Paşa), Osman Hamdi Bey (Kaplumbağa Terbiyecisi)
- Sanayi-i Nefise Mektebi (1882): İlk güzel sanatlar okulu (bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi)
Müze ve arkeoloji: Müze-i Hümayun (İstanbul Arkeoloji Müzeleri); Osman Hamdi Bey Sayda kazısı (İskender Lahdi) ve Asar-ı Atika Nizamnamesi ile eski eserlerin yurt dışına kaçırılmasını önlemeye çalıştı.
Musiki: Mızıka-yı Hümayun (1828) Mehterhane yerine kuruldu; Batı müziği, bando ve opera; Donizetti Paşa
Kavramlar
- rüştiye
- ortaokul düzeyi okul
- idadi
- lise düzeyi okul
- Darülfünun
- üniversite
- eklektik
- farklı üslupları birleştiren
- Asar-ı Atika
- eski eserler
- Önce askerî-teknik okullar: Mühendishaneler, Tıbbiye, Harbiye
- Rüştiye, idadi, Darülmuallimin, Mülkiye, Mekteb-i Sultani, Darülfünun (1900)
- Telgraf 1855, ilk demiryolu İzmir-Aydın 1856, Tünel 1875
- Takvim-i Vekayi resmî, Tercüman-ı Ahvâl ilk özel gazete
- Mimaride Batı etkisi: Dolmabahçe; Balyanlar
- Osman Hamdi Bey: Sanayi-i Nefise (1882), Müze-i Hümayun
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Osmanlı’da ilk açılan modern eğitim kurumları hangi alanla ilgilidir? Bunun nedeni ne olabilir?
Mühendishaneler ve Tıbbiye gibi askerî-teknik okullardır. Osmanlı’nın en acil ihtiyacı savaşlarda başarı için orduyu modernleştirmekti; sivil eğitim kurumları daha sonra açıldı.
Çözümlü örnekler
1. Osmanlı’da ilk özel Türkçe gazete hangisidir? Kolay
ÇözümTercüman-ı Ahvâl (1860).
2. Telgrafın Osmanlı yönetimine katkısı nedir? Orta
ÇözümMerkezle taşra arasındaki haberleşmeyi hızlandırdı, merkezî otoriteyi güçlendirdi; savaş ve isyanlarda hızlı bilgi akışı sağladı.
3. Osman Hamdi Bey’in bilim ve sanat hayatına katkıları nelerdir? Zor
ÇözümSanayi-i Nefise Mektebi’ni kurdu, Müze-i Hümayun’u geliştirdi, Sayda kazısında İskender Lahdi’ni çıkardı, eski eserleri koruyan nizamnameyi hazırladı ve önemli tablolar yaptı.
Sık yapılan hatalar
- İlk demiryolunun İstanbul-Ankara olduğunu sanmak.
- Darülfünun’un 1923’te açıldığını düşünmek.
- Takvim-i Vekayi’yi özel gazete sanmak.
Biliyor muydun?
İstanbul’daki Tünel 1875’te açıldı; Londra metrosundan sonra dünyanın hâlâ çalışan en eski yer altı hatlarından biridir!