Tanzimat Fermanı (1839) ve maddeleri (can, mal, namus güvenliği; kanun üstünlüğü; adil vergi; düzenli askerlik); Kırım Savaşı (1853–1856), ilk dış borç (1854) ve Paris Antlaşması (1856); Islahat Fermanı (1856) ve gayrimüslimlere yeni haklar; Genç Osmanlılar ve I. Meşrutiyet (1876), Kanun-ı Esasi ve Meclis-i Mebusan; 93 Harbi (1877–78), Ayastefanos ve Berlin antlaşmaları; Düyun-ı Umumiye (1881); II. Abdülhamid’in denge politikası, demiryolları ve eğitim çalışmaları.
Tanzimat ve Islahat fermanları
Tanzimat Fermanı (3 Kasım 1839): Sultan Abdülmecid döneminde, Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa’nın girişimiyle Gülhane’de okundu.
- Herkesin can, mal ve namus güvenliği devlet güvencesinde
- Kanun üstünlüğü: Padişah da kanunlara uyacak; yargılanmadan ceza verilmeyecek
- Vergiler gelire göre toplanacak (iltizam kaldırılacak)
- Askerlik düzenli ve süreli olacak
- Müslüman ve gayrimüslim tebaanın kanun önünde eşitliği
Islahat Fermanı (1856): Kırım Savaşı sonrası, Avrupa’nın baskısıyla
- Gayrimüslimlere devlet memurluğu, okul açma, mülk edinme, il genel meclislerine katılma hakları
- Avrupa’nın Osmanlı iç işlerine karışmasını önlemek amaçlandı (Paris Antlaşması’nda bu fermana yer verildi).
Kırım Savaşı ve I. Meşrutiyet
Kırım Savaşı (1853–1856): Osmanlı, İngiltere, Fransa ve Sardinya ile birlikte Rusya’ya karşı savaştı.
- İlk dış borç (1854) İngiltere’den alındı.
- Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devleti sayıldı; Karadeniz tarafsız hâle getirildi; toprak bütünlüğü güvence altına alındı.
Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar): Namık Kemal, Ziya Paşa, Şinasi → anayasa ve meclis istediler.
I. Meşrutiyet (23 Aralık 1876): II. Abdülhamid döneminde Kanun-ı Esasi (ilk anayasa) ilan edildi; Meclis-i Umumi (Meclis-i Mebusan + Meclis-i Âyan) açıldı.
- Halk ilk kez seçimle yönetime katıldı.
- 93 Harbi gerekçesiyle meclis 1878’de kapatıldı.
93 Harbi, Berlin ve II. Abdülhamid dönemi
93 Harbi (1877–78) — Osmanlı-Rus Savaşı:
- Rus orduları Balkanlarda Plevne (Gazi Osman Paşa’nın savunması) ve Kafkasya’da (Erzurum, Nene Hatun) ilerledi; İstanbul önlerine kadar geldi.
- Ayastefanos Antlaşması (1878): Büyük Bulgaristan → İngiltere ve Avusturya karşı çıktı.
- Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan özerk prenslik; Kars, Ardahan, Batum Rusya’ya; Kıbrıs İngiltere’ye geçici olarak bırakıldı (1878 gizli anlaşma).
- Balkanlardan Anadolu’ya büyük göç dalgası
Düyun-ı Umumiye (1881): Borçların ödenememesi üzerine alacaklı devletlerin kurduğu, bazı vergileri doğrudan toplayan idare → mali bağımsızlığın kısıtlanması
II. Abdülhamid (1876–1909):
- Denge politikası ve İslam birliği (Panislamizm)
- Hicaz Demiryolu, Bağdat demiryolu, telgraf ağı
- Eğitim: Mekteb-i Mülkiye, Darülfünun (1900), çok sayıda rüştiye ve idadi; kız okulları
Kavramlar
- ferman
- padişah buyruğu
- meşrutiyet
- anayasa ve meclisle sınırlı monarşi
- Kanun-ı Esasi
- ilk Osmanlı anayasası
- Düyun-ı Umumiye
- Osmanlı borçlarını yöneten yabancı idare
- 93 Harbi
- 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı
- Tanzimat (1839): can-mal güvenliği, kanun üstünlüğü, eşitlik
- Kırım Savaşı: ilk dış borç (1854); Paris (1856) Osmanlı Avrupa devleti
- Islahat (1856): gayrimüslimlere yeni haklar
- I. Meşrutiyet (1876): Kanun-ı Esasi, Meclis-i Mebusan
- Berlin (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Kıbrıs İngiltere’ye
- Düyun-ı Umumiye (1881); II. Abdülhamid: denge politikası, Hicaz Demiryolu
Örnek soru ve çözümü
Kartlara göre 1876–1881 arasındaki üç gelişmeyi Osmanlı’nın iç ve dış durumu açısından değerlendiriniz.
1876’da anayasal düzene geçildi (iç siyasette katılım). 1878 Berlin ile Balkanlarda büyük toprak kayıpları yaşandı (dış). 1881’de Düyun-ı Umumiye ile ekonomik bağımsızlık kısıtlandı (mali).
Çözümlü örnekler
1. Tanzimat Fermanı hangi padişah döneminde ilan edilmiştir? Kolay
ÇözümAbdülmecid (1839).
2. Osmanlı’nın ilk dış borcunu hangi savaş sırasında aldığını ve önemini yazınız. Orta
ÇözümKırım Savaşı (1854). Dış borçlanma sürecini başlatmış, sonraki yıllarda borçlar ödenemeyince Düyun-ı Umumiye kurulmuştur.
3. I. Meşrutiyet’in Osmanlı siyasi hayatındaki önemi nedir? Zor
Çözümİlk anayasa ilan edildi, halk seçimle yönetime katıldı ve padişahın yetkileri anayasayla sınırlandırıldı; meclis kısa sürede kapansa da demokratikleşmenin temeli atıldı.
Sık yapılan hatalar
- Tanzimat Fermanı’nın bir anayasa olduğunu sanmak.
- Kıbrıs’ın Berlin Antlaşması’yla Yunanistan’a verildiğini düşünmek.
- I. Meşrutiyet’in Abdülaziz döneminde ilan edildiğini sanmak.
Biliyor muydun?
Plevne Savunması’nda Gazi Osman Paşa’nın kahramanlığı Avrupa basınında o kadar ilgi gördü ki “Plevne Marşı” bugün de söylenen bir türkü hâline geldi!