I. Dünya Savaşı’nın nedenleri (sömürgecilik ve emperyalizm, milliyetçilik, silahlanma, bloklaşma: İtilaf ve İttifak devletleri) ve başlaması (Saraybosna suikastı); Osmanlı’nın savaşa girişi (Goeben ve Breslau olayı); cepheler: Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen ve yardım cepheleri; Çanakkale Zaferi ve önemi; ABD’nin savaşa girişi ve Wilson İlkeleri; Rusya’nın çekilmesi (Brest-Litovsk); Mondros Ateşkes Antlaşması (1918) ve ağır maddeleri; savaşın sonuçları.
Savaşın nedenleri ve Osmanlı’nın savaşa girişi
Nedenleri:
- Sömürgecilik ve emperyalizm: Sanayileşen devletlerin ham madde ve pazar rekabeti (özellikle İngiltere-Almanya)
- Milliyetçilik: Balkanlarda ve Avusturya-Macaristan’da bağımsızlık istekleri
- Silahlanma yarışı ve bloklaşma:
- İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya (sonra İtalya, ABD…)
- İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan (sonra Osmanlı, Bulgaristan)
- Kıvılcım: Saraybosna suikastı (28 Haziran 1914): Avusturya veliahdı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü.
Osmanlı’nın savaşa girişi: Yalnızlıktan kurtulmak, kaybedilen toprakları geri almak ve kapitülasyonlardan kurtulmak amacıyla Almanya ile gizli ittifak yapıldı. İngiliz donanmasından kaçan Alman gemileri Goeben ve Breslau satın alınmış gösterildi (Yavuz ve Midilli); bu gemilerin Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi (Kasım 1914).
Cepheler
Osmanlı birçok cephede aynı anda savaştı (tabloya bakınız):
- Taarruz cepheleri: Kafkas (Turan ideali ve kayıp toprakları geri alma; Sarıkamış’ta ağır soğuk ve salgınla büyük kayıp) ve Kanal (İngiltere’nin Hindistan yolunu kesmek; başarısız)
- Savunma cepheleri: Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen
- Yardım cepheleri: Müttefikleri desteklemek için Galiçya, Romanya ve Makedonya’ya asker gönderildi.
→ Çok sayıda cephede savaşmak, sınırlı insan gücü ve kaynakları tüketti; salgınlar ve iaşe sorunları ordu kadar halkı da etkiledi.
| Cephe | Rakip | Sonuç |
|---|---|---|
| Kafkas | Rusya | Sarıkamış felaketi (1914–15); 1918’de kayıplar geri alındı |
| Kanal | İngiltere | Süveyş’i alma girişimi başarısız |
| Çanakkale | İngiltere, Fransa | Zafer (18 Mart 1915; kara savaşları 1915) |
| Irak | İngiltere | Kut’ül-Amare zaferi (1916), sonra Bağdat kaybı |
| Suriye-Filistin | İngiltere | Kayıplar; Kudüs’ün kaybı (1917) |
| Hicaz-Yemen | İngiltere, isyanlar | Medine müdafaası (Fahreddin Paşa) |
Çanakkale Zaferi, Mondros ve sonuçlar
Çanakkale Cephesi (1915): İtilaf devletleri Rusya’ya yardım ulaştırmak ve İstanbul’u almak için Boğazı geçmek istedi.
- 18 Mart 1915: Deniz harekâtı başarısız oldu (Nusret mayın gemisinin döşediği mayınlar, kıyı bataryaları; Seyit Onbaşı).
- Kara savaşları: Arıburnu, Anafartalar, Conkbayırı → Mustafa Kemal’in komutasıyla düşman ilerleyişi durduruldu.
- Sonuçları: Rusya’ya yardım ulaştırılamadı (Rusya’da devrim sürecini hızlandırdı), savaş uzadı, Mustafa Kemal öne çıktı, millî bilinç güçlendi.
Rusya’nın çekilmesi: Bolşevik Devrimi (1917) → Brest-Litovsk (1918): Kars, Ardahan, Batum Osmanlı’ya geri bırakıldı.
ABD’nin savaşa girmesi (1917) ve Wilson İlkeleri (yenilenlerden toprak alınmayacak, milletlere kendi kaderini tayin hakkı)
Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): 7. madde (İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek) ve 24. madde (Doğu’daki altı vilayette karışıklık çıkarsa işgal) → işgallerin önü açıldı.
Sonuçları: Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rus ve Alman imparatorlukları yıkıldı; Milletler Cemiyeti kuruldu; Anadolu’da Millî Mücadele süreci başladı.
Kavramlar
- bloklaşma
- devletlerin ittifak grupları oluşturması
- İtilaf
- İngiltere-Fransa-Rusya bloğu
- İttifak
- Almanya-Avusturya bloğu
- mütareke
- ateşkes
- cephe
- savaş bölgesi
- Nedenler: emperyalizm, milliyetçilik, silahlanma, bloklaşma
- Kıvılcım: Saraybosna suikastı (1914)
- Osmanlı İttifak devletleri yanında; Goeben-Breslau olayıyla savaşa girdi
- Çanakkale: 18 Mart 1915 deniz zaferi ve kara savaşları; Mustafa Kemal
- Brest-Litovsk (1918) ile Kars, Ardahan, Batum geri
- Mondros (30 Ekim 1918): 7. ve 24. maddeler işgallerin önünü açtı
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre Osmanlı’nın taarruz amacıyla açtığı ve başarısız olduğu cepheler hangileridir? Savunmada büyük zafer kazanılan cephe hangisidir?
| Cephe | Rakip | Sonuç |
|---|---|---|
| Kafkas | Rusya | Sarıkamış felaketi (1914–15); 1918’de kayıplar geri alındı |
| Kanal | İngiltere | Süveyş’i alma girişimi başarısız |
| Çanakkale | İngiltere, Fransa | Zafer (18 Mart 1915; kara savaşları 1915) |
| Irak | İngiltere | Kut’ül-Amare zaferi (1916), sonra Bağdat kaybı |
| Suriye-Filistin | İngiltere | Kayıplar; Kudüs’ün kaybı (1917) |
| Hicaz-Yemen | İngiltere, isyanlar | Medine müdafaası (Fahreddin Paşa) |
Kafkas (Sarıkamış) ve Kanal cepheleri taarruz amaçlıydı ve başarısız oldu. Çanakkale’de savunmada büyük zafer kazanıldı.
Çözümlü örnekler
1. I. Dünya Savaşı’nı başlatan olay hangisidir? Kolay
ÇözümSaraybosna suikastı (1914).
2. Çanakkale Zaferi’nin Rusya üzerindeki etkisi nedir? Orta
Çözümİtilaf devletleri Rusya’ya yardım ulaştıramadı; Rusya’daki ekonomik ve askerî çöküş hızlandı, Bolşevik Devrimi’ne giden süreç kolaylaştı.
3. Mondros’un 7. maddesi neden Osmanlı için en tehlikeli maddedir? Zor
ÇözümBelirsiz ifadesiyle İtilaf devletlerine güvenliklerini gerekçe göstererek istedikleri her yeri işgal etme yetkisi verdi; Anadolu’nun işgaline yasal kılıf oldu.
Sık yapılan hatalar
- Osmanlı’nın İtilaf devletleri yanında savaştığını sanmak.
- Çanakkale’de yalnızca deniz savaşları olduğunu düşünmek.
- Mondros’un bir barış antlaşması olduğunu sanmak (ateşkestir).
Biliyor muydun?
Nusret mayın gemisi 8 Mart 1915 gecesi Erenköy koyuna gizlice 26 mayın döşedi; 18 Mart’ta İtilaf donanmasının birkaç büyük savaş gemisi bu mayınlara çarparak battı veya ağır hasar gördü!