Türk dilinin ve yazısının ilk kalıcı belgeleri: Göktürk (Orhun) yazıtları (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan), yazıldıkları dönem ve dikilme amacı; yazıtların dili, Göktürk alfabesi, okunması (Thomsen, Radloff) ve içerikleri (devlet anlayışı, millet sevgisi, öğüt); yazıtlardan seçme bölümler (günümüz Türkçesiyle); Kaşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yazılış amacı, içeriği ve önemi (sözlük, savlar, koşuklar, Türk dünyası haritası).
Orhun Abideleri
Orhun (Göktürk) Abideleri: Bugünkü Moğolistan’da, Orhun Irmağı vadisinde, VIII. yüzyılda dikilmiş taş yazıtlar
| Yazıt | Tarih | Yazan / konu |
|---|---|---|
| Tonyukuk | ≈ 720–725 | Bilge vezir Tonyukuk kendi hayatını ve hizmetlerini anlatır |
| Kül Tigin | 732 | Bilge Kağan’ın kardeşi Kül Tigin adına; yazan Yollug Tigin |
| Bilge Kağan | 735 | Bilge Kağan adına; yazan Yollug Tigin |
Önemi:
- Türklerin bilinen ilk yazılı tarih ve edebiyat belgeleri (“taşa yazılmış nutuk”)
- Göktürk alfabesi (38 harf), sağdan sola yazılır.
- Danimarkalı Vilhelm Thomsen 1893’te çözdü; Radloff ile birlikte yayımlandı.
- Türkiye’de Muharrem Ergin’in hazırladığı Orhun Abideleri yaygın biçimde okunur.
Yazıtların içeriği ve dili
Ana temalar:
- Devlet ve millet bilinci: Türk milletinin bağımsızlığı, birlik ve beraberlik
- Hesap verme: Kağan, halkı için ne yaptığını anlatır: “Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim, az milleti çok kıldım.” (günümüz Türkçesiyle, anlam olarak)
- Uyarı ve öğüt: Çin’in tatlı sözlerine ve ipek kumaşlarına aldanmamak, töreye bağlılık
- Tarih: Göktürklerin kuruluşu, Çin egemenliği, yeniden bağımsızlık (Kutluk Kağan)
Ünlü bölüm (anlamı): “Ey Türk milleti! Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?”
Dil ve üslup: Sade, güçlü, hitabet (söylev) üslubu; tekrarlar, karşıtlıklar ve ikilemeler; Türkçenin o dönemde bile gelişmiş bir yazı dili olduğunu gösterir.
Dîvânu Lugâti’t-Türk
Kaşgarlı Mahmud, eserini 1072–1074 yıllarında Bağdat’ta yazdı ve Abbasi halifesine sundu.
Amacı: Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek
İçeriği:
- Yaklaşık 7500 Türkçe kelimenin Arapça açıklaması (ilk Türkçe sözlük sayılır)
- Kelimeleri açıklarken örnek olarak savlar (atasözleri), koşuklar, sagular ve destan parçaları
- Türk boylarının ağız özellikleri, yaşadıkları yerler, gelenekleri
- Türk dünyasını gösteren daire biçimli harita (merkezde Balasagun)
Önemi: İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü ürünlerinin günümüze ulaşmasını sağladı; Türk dili, tarihi, coğrafyası ve folkloru için ansiklopedik bir kaynaktır. Tek el yazması nüshası İstanbul’da (Millet Kütüphanesi) bulunur.
| Orhun Abideleri | Dîvânu Lugâti’t-Türk | |
|---|---|---|
| Dönem | VIII. yüzyıl | XI. yüzyıl |
| Yer | Moğolistan | Bağdat |
| Tür | Taş yazıt (hitabet) | Sözlük (ansiklopedik) |
| Amaç | Millete seslenme, tarih | Araplara Türkçe öğretmek |
Kavramlar
- abide
- anıt, yazıt
- töre
- yazılı olmayan Türk hukuku
- il
- devlet, ülke
- sav
- atasözü
- hitabet
- söylev üslubu
- Orhun Abideleri VIII. yy, Moğolistan; Tonyukuk, Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735)
- Türklerin ilk yazılı belgeleri; Göktürk alfabesi
- Thomsen 1893’te çözdü
- Temalar: bağımsızlık, hesap verme, öğüt
- Dîvânu Lugâti’t-Türk: Kaşgarlı Mahmud, 1072–74, Araplara Türkçe öğretmek
- Sözlük + savlar + koşuklar + Türk dünyası haritası
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Kül Tigin Yazıtı ile Dîvânu Lugâti’t-Türk arasında yaklaşık kaç yıl vardır? Bu iki eserin amaçları nasıl farklıdır?
Yaklaşık 340 yıl (732 → 1072). Yazıt, Türk milletine seslenip tarihi ve öğütleri anlatır; Dîvânu Lugâti’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış bir sözlüktür.
Çözümlü örnekler
1. Orhun yazıtlarını ilk okuyan bilim insanı kimdir? Kolay
ÇözümVilhelm Thomsen (1893).
2. Bilge Kağan’ın “Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim” sözü hangi yönetim anlayışını yansıtır? Orta
ÇözümHalkına hesap veren, sorumluluk sahibi ve halkın refahını gözeten bir devlet anlayışını.
3. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yalnızca bir sözlük olmadığı nasıl açıklanabilir? Zor
ÇözümAtasözleri, koşuklar ve sagulardan örnekler, boyların ağız özellikleri, gelenekleri ve bir harita içerdiği için dil, edebiyat, tarih ve coğrafya alanında ansiklopedik bir kaynaktır.
Sık yapılan hatalar
- Orhun Abidelerinin Anadolu’da olduğunu sanmak.
- Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü Yusuf Has Hacib’e ait sanmak.
- Göktürk alfabesinin soldan sağa yazıldığını düşünmek.
Biliyor muydun?
Kül Tigin Yazıtı’nın bir yüzünde Çince bir metin de vardır; ancak Çince bölüm Türkçe bölümden çok daha kısadır ve aynı şeyleri söylemez!