Doğal çevrenin sınırlılığı (yenilenebilir ve yenilenemez kaynaklar, taşıma kapasitesi, ekolojik ayak izi, Dünya Aşım Günü); çevre sorunlarının önlenmesine yönelik politika ve uygulamalar (yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, geri dönüşüm ve Sıfır Atık, ÇED raporu, korunan alanlar: millî parklar, tabiat parkları, sulak alanlar, organik tarım, sürdürülebilir kalkınma amaçları); doğal çevrenin yönetilmesinde ve korunmasında örgütlenme ve uluslararası anlaşmaların etkileri (UNEP, Ramsar, Montreal, Rio, Kyoto, Paris; sivil toplum kuruluşları: WWF, Greenpeace, TEMA); ortak doğal ve kültürel mirasa yönelik tehditler (savaşlar, iklim değişikliği, kirlilik, plansız yapılaşma ve turizm, kaçakçılık) ve UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi.
Doğal çevrenin sınırlılığı
Kaynaklar:
- Yenilenebilir: Güneş, rüzgâr, su, orman (doğru kullanılırsa)
- Yenilenemez: Petrol, kömür, doğal gaz, madenler (tükenir)
Taşıma kapasitesi: Bir ekosistemin, bozulmadan barındırabileceği en fazla canlı sayısı ve kaldırabileceği kullanım düzeyi
Ekolojik ayak izi: Bir kişinin ya da toplumun tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını yok etmek için gereken biyolojik verimli alan
- Dünya Aşım Günü: İnsanlığın, Dünya’nın o yıl yenileyebileceği kaynakların tamamını tükettiği gün → son yıllarda temmuz sonu – ağustos başına kadar gerilemiştir; yani insanlık yılda yaklaşık 1,7 Dünya kadar kaynak tüketmektedir.
Çevre sorunları: Hava, su ve toprak kirliliği, ormansızlaşma, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı, iklim değişikliği, plastik kirliliği
Çevre sorunlarını önlemeye yönelik politika ve uygulamalar
| Uygulama | Açıklama |
|---|---|
| Yenilenebilir enerji | Güneş, rüzgâr, jeotermal, hidroelektrik ile fosil yakıt kullanımını azaltma |
| Enerji verimliliği | Yalıtım, LED aydınlatma, verimli cihazlar |
| Sıfır Atık (2017) | Atıkların kaynağında ayrıştırılması, geri dönüşüm, israfın önlenmesi |
| ÇED raporu | Yatırımlardan önce Çevresel Etki Değerlendirmesi zorunluluğu |
| Korunan alanlar | Millî parklar, tabiat parkları, tabiatı koruma alanları, Ramsar alanları |
| Ağaçlandırma ve erozyonla mücadele | Toprak kaybını ve çölleşmeyi önleme |
| Organik ve iyi tarım | Kimyasal gübre ve ilaç kullanımını azaltma |
| Toplu taşıma, bisiklet | Kentlerde hava kirliliğini azaltma |
Sürdürülebilir kalkınma: Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamak → BM’nin 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı (2015-2030): yoksulluğun sona ermesi, temiz su, temiz enerji, iklim eylemi, sudaki ve karadaki yaşam…
Örgütlenme, anlaşmalar ve ortak miras
Uluslararası örgüt ve anlaşmalar:
- UNEP (1972): BM Çevre Programı (Stockholm Konferansı)
- Ramsar (1971): Sulak alanların korunması (Türkiye’de Manyas Kuş Gölü, Göksu Deltası gibi alanlar)
- Montreal Protokolü (1987): Ozon tabakasını incelten maddelerin (CFC) yasaklanması → en başarılı çevre anlaşmalarından
- Rio Zirvesi (1992): Sürdürülebilir kalkınma, iklim ve biyolojik çeşitlilik sözleşmeleri
- Kyoto Protokolü (1997) ve Paris İklim Anlaşması (2015): Sera gazı salımlarının azaltılması, küresel ısınmayı 2 °C’nin (mümkünse 1,5 °C’nin) altında tutma; Türkiye Paris Anlaşması’nı 2021’de onayladı.
- Sivil toplum: WWF, Greenpeace; Türkiye’de TEMA Vakfı (erozyonla mücadele), Doğa Derneği
Ortak doğal ve kültürel mirasa yönelik tehditler: Savaşlar ve terör (Suriye’de Palmira’nın tahribi), iklim değişikliği (deniz seviyesi, mercan resifleri), kirlilik, plansız yapılaşma ve kitle turizmi, tarihî eser kaçakçılığı, vandalizm
UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi (1972): İnsanlığın ortak mirası sayılan alanların korunması → Türkiye’den listede İstanbul’un tarihî alanları, Göreme ve Kapadokya, Pamukkale, Efes, Göbeklitepe, Nemrut gibi alanlar
Kavramlar
- taşıma kapasitesi
- ekosistemin bozulmadan taşıyabileceği yük
- ekolojik ayak izi
- tüketim için gereken verimli alan
- ÇED
- çevresel etki değerlendirmesi
- Ramsar alanı
- uluslararası öneme sahip sulak alan
- Dünya Mirası
- UNESCO’nun koruma altına aldığı ortak miras
- Yenilenebilir ve yenilenemez kaynaklar; taşıma kapasitesi
- Ekolojik ayak izi; Dünya Aşım Günü temmuz sonu-ağustos başına geriledi
- Uygulamalar: yenilenebilir enerji, Sıfır Atık (2017), ÇED, korunan alanlar
- BM’nin 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı
- Ramsar 1971, UNEP 1972, Montreal 1987, Rio 1992, Kyoto 1997, Paris 2015 (Türkiye 2021’de onayladı)
- Ortak mirasa tehditler; UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi (1972)
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridindeki anlaşmalardan hangisi ozon tabakasıyla, hangileri iklim değişikliğiyle ilgilidir? Montreal Protokolü neden başarılı sayılır?
Montreal Protokolü (1987) ozon tabakasıyla; Kyoto (1997) ve Paris (2015) iklim değişikliği ve sera gazlarıyla ilgilidir. Montreal Protokolü neredeyse bütün ülkelerce kabul edildi, ozonu incelten CFC gazlarının üretimi büyük ölçüde durduruldu ve ozon tabakasının yavaş yavaş iyileştiği gözlendi; bu yüzden en başarılı çevre anlaşmalarından biri sayılır.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye’de 2017’de başlatılan atık yönetimi projesinin adı nedir? Kolay
ÇözümSıfır Atık Projesi.
2. Ekolojik ayak izini azaltmak için bireysel olarak neler yapılabilir? Orta
ÇözümToplu taşıma kullanmak, enerji ve su tasarrufu yapmak, geri dönüşüme katılmak, yerel ve mevsiminde ürün tüketmek, gereksiz tüketimden ve israftan kaçınmak.
3. Kitle turizminin doğal ve kültürel miras üzerindeki tehditlerini ve çözüm önerilerini açıklayınız. Zor
ÇözümAşırı ziyaretçi sayısı tarihî yapıları aşındırır, kıyılarda plansız yapılaşma ve kirlilik ekosistemi bozar (Caretta caretta yuvalama alanları). Ziyaretçi sınırlaması, koruma planları, çevre dostu turizm ve yerel halkın sürece katılımı çözüm olabilir.
Sık yapılan hatalar
- Ormanların her koşulda yenilenebilir olduğunu sanmak (aşırı kesimle yok olabilir).
- Kyoto ile Montreal’i aynı konu sanmak (iklim – ozon).
- Çevre sorunlarının yalnızca devletlerin sorumluluğunda olduğunu düşünmek (bireylerin de sorumluluğu vardır).
Biliyor muydun?
Montreal Protokolü sayesinde Antarktika üzerindeki ozon deliğinin bu yüzyılın ortalarında 1980 öncesi düzeyine dönmesi bekleniyor!