Deneme: Dünya Edebiyatında ve Cumhuriyet Döneminde konu anlatımı

Deneme: Yazarın herhangi bir konudaki kişisel görüş ve düşüncelerini, kesin yargılara varmadan, samimi ve içten bir dille anlattığı düzyazı türü

Özellikleri:

• Kanıtlama zorunluluğu yoktur; yazar düşüncesini dener, okuru düşünmeye çağırır.
• Sohbet havası, birinci kişi anlatım (“ben”), okurla içten bir iletişim
• Konu sınırı yoktur: insan, sanat, ahlak, toplum, doğa, şehir, kitaplar…
• Yazarın kültür birikimi ve kişiliği belirgindir; alıntılar ve kişisel deneyimler yer alır.

Karşılaştırma:

Dünya edebiyatında: Fransız Michel de Montaigne’in Denemeler’i (Essais, 1580) türe adını verdi; İngiliz Francis Bacon (Denemeler, 1597) kısa, özlü ve öğretici denemeler yazdı (“Sağlığın Korunması Üstüne” gibi).

1923-1960 arası:

• Nurullah Ataç: Denemeyi Türk edebiyatında bağımsız bir tür olarak yerleştiren öncü yazar; öz Türkçe kullanımı, kendine özgü cümle yapısı, eleştirel ve samimi üslup (“Karalama Defteri”, “Günce”; “Samimilik” denemesi)
• Sabahattin Eyüboğlu: “Mavi ve Kara”; Anadolu kültürü ve Mavi Anadoluculuk anlayışı
• Suut Kemal Yetkin: Sanat ve estetik üzerine denemeler (“Edebiyat Konuşmaları”; “Bir Edebiyat Müzesi” denemesi)
• Ahmet Hamdi Tanpınar: “Beş Şehir” (Ankara, Erzurum, Konya, Bursa, İstanbul): şehirler üzerinden medeniyet ve hatıra
• Hasan Âli Yücel, Mehmet Kaplan’ın ilk denemeleri

1960 sonrası:

• Nermi Uygur: Felsefeci-denemeci; insanı ve dili sorgulayan denemeler (“Dilin Gücü”; “Gönül Yüceliği” denemesi)
• Cemil Meriç: “Bu Ülke”, “Jurnal”; Doğu-Batı, kültür ve kimlik sorgulaması, güçlü ve özgün üslup
• Salâh Birsel: “Kahveler Kitabı” ve İstanbul denemeleri; ironik dil
• Mehmet Kaplan (“Kültür ve Dil”), Beşir Ayvazoğlu, Melih Cevdet Anday, Hilmi Yavuz

Deneme yazma adımları:

1. Konu seç: Sana gerçekten düşündüren bir konu (dostluk, yalnızlık, teknoloji, şehir, okumak…)
2. Bakış açını belirle: Konuya hangi açıdan bakacaksın? Kesin hüküm yerine soru ve ihtimal kullan.
3. Kişisel deneyim ve gözlem ekle; uygunsa yazar ve düşünürlerden alıntı yap.
4. Samimi bir dil kullan; okura “siz” ya da “biz” diye seslen.
5. Girişte okuru düşündürecek bir soru ya da çarpıcı bir gözlemle başla; sonucu okurun zihninde açık bir kapı bırakarak bitir.

Örnek giriş: “Hiç dikkat ettiniz mi, en kalabalık caddelerde bile bazen kendimizi bir adada yaşıyor gibi hissederiz. Belki de yalnızlık, insanların azlığından değil, birbirimizi gerçekten dinlememekten doğuyor.”

Deneme ile fıkra (köşe yazısı) farkı: Fıkra günlük ve güncel bir konuyu gazetede kısa ve çoğu zaman mizahi bir dille ele alır; deneme ise daha kalıcı, düşünsel konuları işler.