Edebiyat ile düşünce akımları ve felsefe arasındaki ilişki (pozitivizm, Bergsonculuk, varoluşçuluk ve edebiyata yansımaları); edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri arasındaki ilişki (karakter çözümlemesi, bilinç akışı, psikanaliz; Peyami Safa ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu); dilin tarihî süreç içindeki değişimini etkileyen sebepler; dil-millet bağlantısı; ilk örneklerden günümüze Türkçenin önemli sözlükleri (Dîvânu Lugâti’t-Türk, Codex Cumanicus, Lehçe-i Osmânî, Kâmûs-ı Türkî, Türkçe Sözlük) ve Kâşgarlı Mahmud.
Edebiyat ve felsefe
Edebiyat; insanı, toplumu ve varlığı anlamaya çalışan düşünce akımlarından beslenir. Sanatçının dünya görüşü eserin konusunu, karakterlerini ve anlatım tekniğini belirler.
- Pozitivizm (olguculuk): Gözlem ve deneye dayalı bilgi → realizm ve natüralizm; romancı toplumu bir bilim insanı titizliğiyle gözlemler.
- Bergsonculuk: Zamanın saatle ölçülen değil, bilinçte akan bir süre olduğu düşüncesi → Tanpınar’ın eserlerinde geçmiş ile bugünün iç içe geçmesi
- Varoluşçuluk: İnsanın kendi varlığını seçimleriyle anlamlandırması; yalnızlık, yabancılaşma, anlam arayışı → Sartre, Camus; Türk edebiyatında Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ı
- Felsefi sorular (“Ben kimim?”, “Hayatın anlamı ne?”) roman, hikâye ve şiirde karakterlerin iç sorgulamaları olarak yer alır.
| Düşünce akımı / kuram | Edebiyata yansıması | Örnek |
|---|---|---|
| Pozitivizm | Gerçekçilik ve natüralizm: gözlem, belge | Balzac, Zola; Hüseyin Rahmi |
| Bergsonculuk (sezgicilik) | Zamanın iç akışı, bilinçaltı, rüya | Tanpınar, Peyami Safa |
| Psikanaliz (Freud) | Bilinç akışı, iç monolog, karakter çözümlemesi | Joyce, Woolf; Peyami Safa |
| Varoluşçuluk | Yalnızlık, yabancılaşma, anlam arayışı | Sartre, Camus; Yusuf Atılgan |
Edebiyat ve psikoloji
Edebiyat, insan ruhunun derinliklerini karakterler aracılığıyla gösterir; psikoloji ise bu derinlikleri bilimsel olarak inceler.
- Freud’un psikanalizi (bilinçaltı, rüyalar, bastırılmış duygular) 20. yüzyıl edebiyatını derinden etkiledi.
- Bilinç akışı tekniği: Karakterin zihninden geçenlerin çağrışımlarla, kesintisiz ve düzensiz biçimde aktarılması (James Joyce, Virginia Woolf; Türk edebiyatında Oğuz Atay, Yusuf Atılgan)
- İç monolog: Karakterin kendi kendisiyle konuşması
Peyami Safa – Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930):
- Bacağındaki hastalık yüzünden hastanede yatan bir gencin korku, umut, utanç ve aşk duygularını birinci kişi ağzından anlatır.
- Yazarın kendi hastalık deneyiminden izler taşıyan, psikolojik derinliği olan bir romandır.
- Hastalık, ölüm korkusu ve toplumsal sınıf farkı karakterin iç dünyasında yansıtılır → edebiyat ile psikolojinin buluştuğu bir örnek
💡 Psikiyatristler ve psikologlar, edebî eserlerdeki karakterleri incelemenin empati ve insan anlayışını geliştirdiğini vurgular.
Dil, millet ve Türkçenin sözlükleri
Dilin değişimini etkileyen sebepler: Göçler ve yeni coğrafyalar, din ve kültür değişimi, komşu milletlerle etkileşim, bilim ve teknoloji (yeni kavramlar), siyasi olaylar ve dil politikaları, kitle iletişim araçları
Dil-millet bağlantısı: Dil, bir milleti bir arada tutan ortak hafıza ve kimliğin temelidir; atasözleri, deyimler, türküler ve edebî eserlerle kuşaktan kuşağa değerler aktarılır.
- Atatürk: “Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması, millî hissin inkişafında başlıca müessirdir.”
Türkçenin önemli sözlükleri:
- Dîvânu Lugâti’t-Türk (1072-1074) – Kâşgarlı Mahmud: Türkçenin Araplara öğretilmesi için Arapça açıklamalı yazılmış ilk büyük Türkçe sözlük; Türk boyları, ağızları, atasözleri, sav ve şiir örnekleri; içinde bilinen ilk Türk dünyası haritası
- Codex Cumanicus (13-14. yy): Kıpçak Türkçesi-Latince-Farsça sözlük
- Lehçe-i Osmânî (1876) – Ahmet Vefik Paşa: Türkçe kelimelere öncelik veren sözlük
- Kâmûs-ı Türkî (1900-1901) – Şemseddin Sami: Türkiye Türkçesinin ilk modern sözlüğü sayılır.
- Türkçe Sözlük – Türk Dil Kurumu (ilk baskı 1945): Günümüzde güncellenerek basılı ve çevrim içi yayımlanır.
Kavramlar
- varoluşçuluk
- insanın varlığını seçimleriyle anlamlandırdığı felsefe
- bilinç akışı
- zihindeki düşüncelerin çağrışımla aktarılması
- iç monolog
- karakterin kendi kendisiyle konuşması
- sözlük
- kelimelerin anlamlarını sıralayan eser
- Dîvânu Lugâti’t-Türk
- Kâşgarlı Mahmud’un Türkçe sözlüğü
- Pozitivizm → realizm ve natüralizm; Bergsonculuk → bilinçte akan zaman
- Varoluşçuluk: yalnızlık, yabancılaşma, anlam arayışı (Aylak Adam)
- Psikanaliz edebiyata bilinç akışı ve iç monolog tekniklerini kazandırdı
- Peyami Safa – Dokuzuncu Hariciye Koğuşu: psikolojik derinlik
- Dil milletin ortak hafızası ve kimliğidir
- Dîvânu Lugâti’t-Türk (Kâşgarlı Mahmud), Kâmûs-ı Türkî (Şemseddin Sami), TDK Türkçe Sözlük
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Dîvânu Lugâti’t-Türk ile Kâmûs-ı Türkî arasında yaklaşık kaç yüzyıl vardır? İki eserin amaçlarını karşılaştırınız.
Yaklaşık 8 yüzyıl vardır. Dîvânu Lugâti’t-Türk, Türkçeyi Araplara öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermek amacıyla Arapça açıklamalarla yazılmıştır. Kâmûs-ı Türkî ise Türkiye Türkçesinin kelimelerini Türkçe açıklamalarla, modern sözlük anlayışıyla düzenleyen bir eserdir.
Çözümlü örnekler
1. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü kim yazmıştır? Kolay
ÇözümKâşgarlı Mahmud.
2. Bilinç akışı tekniği ile psikoloji arasındaki ilişkiyi açıklayınız. Orta
ÇözümTeknik, Freud’un bilinçaltı ve çağrışım kavramlarından etkilenmiştir; karakterin zihnindeki düşünce ve duygular mantıksal sıraya konmadan, zihinde oluştuğu gibi aktarılır.
3. Teknolojinin dilin değişimine etkisini örneklerle açıklayınız. Zor
ÇözümYeni araç ve kavramlar yeni kelimeleri gerektirir: bilgisayar, yazılım, çevrim içi, e-posta gibi. Bazı kelimeler başka dillerden girerken dil kurumları Türkçe karşılıklar önerir; sosyal medya kısaltmaları ve yazım alışkanlıklarını da değiştirir.
Sık yapılan hatalar
- Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün Türkçe açıklamalı olduğunu sanmak (Arapça açıklamalıdır).
- Bilinç akışını olayların kronolojik anlatımı sanmak.
- Felsefenin yalnızca deneme türünü etkilediğini düşünmek.
Biliyor muydun?
Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki haritası daire biçimindedir ve merkezinde Balasagun şehri bulunur; bilinen tek nüshası İstanbul’daki Millet Kütüphanesi’ndedir!