Bilişim etiği; dijital vatandaşlık; kişisel bilgilerin gizliliği; güçlü parola; zararlı yazılımlar ve korunma; siber zorbalık; telif hakkı ve kaynak gösterme; dijital ayak izi; teknolojinin sağlıklı kullanımı.
Bilişim etiği ve dijital vatandaşlık
Etik: doğru ile yanlışı ayırt etmemizi sağlayan ahlaki ilkelerdir. Bilişim etiği, teknolojiyi kullanırken uymamız gereken kurallardır.
Dijital vatandaş, teknolojiyi güvenli, saygılı ve sorumlu kullanan kişidir.
Bilişim etiği kuralları:
- Başkalarının bilgisayarını, hesaplarını ve dosyalarını izinsiz kullanmamak
- Başkalarının fotoğraf ve bilgilerini izinsiz paylaşmamak
- İnternette kibar bir dil kullanmak, kimseyi aşağılamamak
- Lisanssız (korsan) yazılım, film, oyun kullanmamak
- Yalan haber ve doğruluğu belli olmayan bilgileri yaymamak
- Ödevlerde başkasının yazdığını kendi yazmış gibi sunmamak (intihal)
Güvenli parola ve kişisel bilgiler
Kişisel bilgiler: ad-soyad, T.C. kimlik numarası, adres, telefon, okul, parola, fotoğraflar, konum. Bunları tanımadığımız kişilerle paylaşmamalıyız.
Güçlü parola nasıl olmalı?
- En az 8–12 karakter uzunluğunda
- Büyük harf + küçük harf + rakam + sembol içermeli
- Doğum tarihi, isim, “123456” gibi tahmin edilebilir olmamalı
- Her hesap için farklı olmalı ve kimseyle paylaşılmamalı (anne-baba hariç)
| Parola | Güvenlik |
|---|---|
| 123456 | ❌ çok zayıf |
| elif2014 | ❌ zayıf (isim + yıl) |
| Kitap.Okurum | ⚠️ orta |
| M4v!_Deniz#27 | ✅ güçlü |
Zararlı yazılımlar ve siber zorbalık
Zararlı yazılımlar:
- Virüs: dosyalara bulaşıp çoğalan ve zarar veren program
- Solucan: ağ üzerinden kendiliğinden yayılan program
- Truva atı: yararlı bir program gibi görünüp gizlice zarar veren yazılım
- Casus yazılım: bilgilerimizi gizlice toplayan program
- Oltalama (phishing): sahte e-posta veya sitelerle parola ve bilgi çalma
Korunma: antivirüs kullan, programları güncel tut, tanımadığın bağlantılara tıklama, bilinmeyen dosyaları indirme.
Siber zorbalık: internette birini tehdit etmek, aşağılamak, alay etmek, dışlamak veya izinsiz fotoğrafını paylaşmaktır.
Ne yapmalı? → Cevap verme · Ekran görüntüsü al · Kişiyi engelle ve şikâyet et · Ailene ya da öğretmenine anlat.
1. Cevap verme, tartışmaya girme.
2. Ekran görüntüsü al (kanıt).
3. Engelle ve şikâyet et.
4. Güvendiğin bir yetişkine anlat.
Telif hakkı, dijital ayak izi ve sağlıklı kullanım
Telif hakkı: bir eseri (kitap, şarkı, resim, yazılım, video) üreten kişinin o eser üzerindeki haklarıdır. Başkasının eserini kullanırken izin almalı ve kaynak göstermeliyiz.
Dijital ayak izi: internette yaptığımız her paylaşım, yorum, beğeni ve aramanın bıraktığı kalıcı izdir. Silinse bile kopyalanmış olabilir. Paylaşmadan önce düşün!
Teknolojinin sağlıklı kullanımı:
- Ekrana 40–50 cm uzaklıktan bak; 20-20-20 kuralı: her 20 dakikada 20 saniye boyunca 20 adım (yaklaşık 6 m) uzağa bak.
- Dik otur, ayaklarını yere bas; bileklerini destekle.
- Yatmadan önce ekran kullanma; uyku düzenini bozar.
- Teknoloji bağımlılığına dikkat: Arkadaşlarınla oyna, spor yap, kitap oku.
Kavramlar
- etik
- ahlaki doğru-yanlış ilkeleri
- oltalama
- sahte mesajla bilgi çalma
- telif hakkı
- eser sahibinin hakları
- dijital ayak izi
- internette bıraktığımız izler
- intihal
- başkasının eserini kendininmiş gibi sunma
- Etik: doğruyu yanlıştan ayırma ilkeleri
- Kişisel bilgiler yabancılarla paylaşılmaz
- Güçlü parola: harf + rakam + sembol, en az 8 karakter
- Virüs, solucan, truva atı, casus yazılım, oltalama
- Siber zorbalık: cevap verme, kanıt al, engelle, anlat
- Telif hakkı ve kaynak gösterme; dijital ayak izi kalıcıdır
Örnek soru ve çözümü
Defne’ye “Hediye kazandınız! Parolanızı yazın” diye bir e-posta geldi. Ne yapmalıdır? Bu durumun adı nedir?
Bu bir oltalama (phishing) girişimidir. Defne bağlantıya tıklamamalı, parolasını yazmamalı, e-postayı silip ailesine/öğretmenine haber vermelidir.
Çözümlü örnekler
1. “ayse2015” güçlü bir parola mıdır? Kolay
ÇözümHayır; isim ve yıl içerdiği için kolay tahmin edilir.
2. Ödevine internetten bir resim koyan öğrenci ne yapmalıdır? Orta
ÇözümResmin kaynağını (site adı, sahibi) belirtmeli, mümkünse kullanım izni olan görselleri seçmelidir.
3. Silinen bir paylaşımın neden hâlâ zarar verebileceğini “dijital ayak izi” kavramıyla açıklayınız. Zor
ÇözümPaylaşım silinmeden önce başkaları tarafından kopyalanmış, ekran görüntüsü alınmış veya sunucularda saklanmış olabilir; dijital ayak izi kalıcıdır.
Sık yapılan hatalar
- Parolayı en yakın arkadaşla paylaşmak.
- Siber zorbaya aynı şekilde karşılık vermek.
- İnternetteki her içeriği izinsiz kullanılabilir sanmak.
Biliyor muydun?
“Bilgisayar virüsü” adı, biyolojik virüslere benzediği için verilmiştir: kendini kopyalar, başka dosyalara bulaşır ve yayılır!