Önerme kavramı (doğru ya da yanlış olabilen hüküm bildiren cümle) ve önerme olmayan ifadeler (soru, emir, ünlem, dilek); önermelerin doğruluk değeri; olgusal ve değer yargısı içeren önermeler; akıl yürütmenin yapısı: öncüller ve sonuç; akıl yürütme türleri: tümdengelim (genelden özele, zorunlu sonuç), tümevarım (özelden genele, olası sonuç), analoji (benzetme yoluyla sonuç); geçerli ve geçersiz akıl yürütmeler; günlük hayatta akıl yürütme hataları (aceleci genelleme, yanlış neden).
Önermeler
Önerme: Doğru ya da yanlış olabilen, hüküm bildiren cümle
- “Ankara Türkiye’nin başkentidir.” → Önerme (doğru)
- “Su 50 °C’de kaynar.” → Önerme (yanlış)
Önerme olmayan ifadeler: Doğru-yanlış değeri olmayan cümleler
- Soru: “Saat kaç?” · Emir: “Kapıyı kapat.” · Dilek: “Keşke yağmur yağsa.” · Ünlem: “Ne güzel!”
Önerme türleri:
- Olgusal önerme: Gözlemle kontrol edilebilir → “Bu masa ahşaptır.”
- Değer yargısı: Kişisel beğeni ya da değerlendirme → “Bu masa çok güzeldir.”
Akıl yürütmenin yapısı ve türleri
Akıl yürütme: Bilinen önermelerden (öncüller) yeni bir önermeye (sonuç) ulaşma
1. Tümdengelim (genelden özele): Öncüller doğruysa sonuç kesinlikle doğrudur.
- Bütün memeliler akciğerle solur. Balina memelidir. → Balina akciğerle solur.
2. Tümevarım (özelden genele): Gözlenen örneklerden genel sonuç; sonuç olasıdır.
- Gördüğüm bütün kuğular beyazdı. → Bütün kuğular beyazdır. (Siyah kuğular da vardır!)
3. Analoji (benzetme): İki şey arasındaki benzerlikten sonuç çıkarma
- Dünya’da su ve atmosfer var, yaşam var. Bir gezegende de su ve atmosfer varsa orada da yaşam olabilir. (olası)
Geçerli akıl yürütme ve hatalar
Geçerli akıl yürütme: Sonuç öncüllerden mantıksal olarak çıkar.
Günlük hayatta akıl yürütme hataları:
- Aceleci genelleme: Birkaç örnekten herkes için yargı → “İki kez kalemim kırıldı, bu marka kalemler bozuktur.”
- Yanlış neden: Ardı ardına gelen iki olayı sebep-sonuç sanmak → “Kırmızı çorabımı giydim, maçı kazandık; demek ki uğurlu çorabım.”
- Kişiye saldırı: Fikri değil kişiyi eleştirmek → “O daha çocuk, ne anlar!”
- Çoğunluğa başvurma: “Herkes böyle düşünüyorsa doğrudur.”
💡 Bir akıl yürütmeyi değerlendirirken iki soru sor: Öncüller doğru mu? Sonuç öncüllerden gerçekten çıkıyor mu?
Kavramlar
- önerme
- hüküm bildiren cümle
- öncül
- akıl yürütmede dayanak önerme
- tümdengelim
- genelden özele akıl yürütme
- tümevarım
- özelden genele akıl yürütme
- analoji
- benzetme yoluyla akıl yürütme
- Önerme doğru ya da yanlış olabilen hüküm bildiren cümledir
- Soru, emir, dilek, ünlem önerme değildir
- Tümdengelim: genelden özele, kesin sonuç
- Tümevarım: özelden genele, olası sonuç
- Analoji: benzerlikten sonuç
- Hatalar: aceleci genelleme, yanlış neden, kişiye saldırı
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki üç akıl yürütme türüne kendi örneğini yaz.
Tümdengelim: Bütün öğrenciler okul kartı taşır. Ali öğrencidir. O hâlde Ali okul kartı taşır. Tümevarım: Bu hafta her sabah otobüs 8.10’da geldi; yarın da 8.10’da gelecek. Analoji: Arkadaşım bu yazarın ilk kitabını sevdi; ikinci kitabı da benzer konuda, onu da sevebilir.
Çözümlü örnekler
1. “Kapıyı kapat.” bir önerme midir? Kolay
ÇözümHayır, emir cümlesidir; doğru-yanlış değeri yoktur.
2. Tümevarımla ulaşılan sonuç neden kesin değildir? Orta
ÇözümÇünkü bütün örnekler gözlenmemiştir; gözlenmeyen bir örnek sonucu yanlışlayabilir.
3. “Kırmızı kalemle yazdığım gün sınavdan yüksek aldım; kırmızı kalem başarı getirir.” akıl yürütmesindeki hata nedir? Zor
ÇözümYanlış neden hatası; iki olay art arda olduğu için aralarında sebep-sonuç ilişkisi kurulmuştur, oysa başarının nedeni çalışmaktır.
Sık yapılan hatalar
- Soru cümlelerini önerme sanmak.
- Tümevarımın sonucunu kesin sanmak.
- Değer yargısını olgusal önerme sanmak.
Biliyor muydun?
Avrupalılar Avustralya’da siyah kuğuları görene kadar “bütün kuğular beyazdır” sanıyordu; bu örnek tümevarımın sınırını anlatmak için hâlâ kullanılır!