Medya ve yapay zekâ: yapay zekânın tanımı, öneri algoritmaları ve kişiselleştirilmiş içerik, filtre balonu, yapay zekâ ile üretilen metin-görsel-video (derin sahte/deepfake), yapay zekâ araçlarını sorumlu ve etik kullanma; dijital ayak izi: aktif ve pasif dijital iz, kalıcılık, kişisel verilerin korunması, gizlilik ayarları, güçlü şifre, çerezler; siber zorbalık: türleri (hakaret, dışlama, tehdit, sahte hesap, izinsiz paylaşım), etkileri, karşılaşıldığında yapılacaklar (kaydet, engelle, bildir, güvenilir bir yetişkine anlat), seyirci olmamak.
Medya ve yapay zekâ
Yapay zekâ: Bilgisayarların öğrenme, tanıma ve karar verme gibi insan zekâsına benzeyen işler yapmasını sağlayan teknoloji
Öneri algoritmaları: Video ve sosyal medya platformları izlediklerimize göre benzer içerikler önerir.
- Filtre balonu: Hep aynı görüşleri ve ilgi alanlarını gördüğümüz için farklı bakış açılarından habersiz kalmamız
Yapay zekâ ile üretilen içerikler: Metin, resim, ses ve video üretilebilir.
- Derin sahte (deepfake): Bir kişinin hiç söylemediği bir sözü söylüyormuş gibi gösteren sahte video veya ses
Sorumlu kullanım: Yapay zekâ çıktısını kontrol et, kaynak göster, ödevlerde başkasının ya da yapay zekânın emeğini kendi emeğin gibi sunma.
Dijital ayak izi
Dijital ayak izi: İnternette yaptığımız her şeyin bıraktığı iz
- Aktif iz: Kendi isteğimizle paylaştıklarımız (fotoğraf, yorum, gönderi)
- Pasif iz: Farkında olmadan bıraktıklarımız (ziyaret edilen siteler, konum, arama geçmişi, çerezler)
Dijital ayak izi kalıcıdır: Silinen bir paylaşımın ekran görüntüsü alınmış olabilir; yıllar sonra karşımıza çıkabilir.
Kişisel verileri koru:
- Ad-soyad, adres, okul, telefon, T.C. kimlik no, konum ve fotoğrafları yabancılarla paylaşma.
- Gizlilik ayarlarını kullan, hesabını herkese açık bırakma.
- Güçlü şifre oluştur (büyük-küçük harf, rakam, sembol) ve kimseyle paylaşma.
Siber zorbalık
Siber zorbalık: Dijital araçlar üzerinden birine bilerek ve tekrar tekrar zarar vermek
Türleri: Hakaret ve alay, tehdit, dışlama (gruptan atma), sahte hesapla taklit, birinin fotoğrafını izinsiz paylaşma, dedikodu yayma
Etkileri: Üzüntü, korku, özgüven kaybı, okuldan uzaklaşma, yalnızlık
Karşılaşırsan:
- Cevap verme, misilleme yapma.
- Kaydet: Ekran görüntüsü al (kanıt).
- Engelle ve bildir: Platformun şikâyet araçlarını kullan.
- Anlat: Aile, öğretmen veya rehber öğretmene haber ver.
Seyirci olma: Zorbalığa tanık olursan beğenme, paylaşma; mağdura destek ol ve bir yetişkine bildir.
Kavramlar
- algoritma
- bilgisayarın izlediği adımlar dizisi
- filtre balonu
- hep benzer içerik görme durumu
- derin sahte
- yapay zekâyla üretilen sahte görüntü/ses
- dijital ayak izi
- internette bırakılan iz
- siber zorbalık
- dijital ortamda zorbalık
- Öneri algoritmaları filtre balonuna yol açabilir
- Derin sahte: yapay zekâyla üretilmiş sahte video/ses
- Yapay zekâ çıktısını kontrol et, kendi emeğin gibi sunma
- Dijital ayak izi aktif ve pasiftir; kalıcıdır
- Kişisel verileri ve şifreyi paylaşma; gizlilik ayarı kullan
- Siber zorbalıkta: cevap verme, kaydet, engelle, bildir, anlat
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki üç konudan “siber zorbalık” ile karşılaşan bir arkadaşına ne önerirsin?
Önce zorbalık yapana cevap vermemesini, mesajların ekran görüntüsünü almasını, kişiyi engelleyip platforma bildirmesini ve mutlaka ailesine veya öğretmenine anlatmasını öneririm. Ben de onu yalnız bırakmaz, destek olurum.
Çözümlü örnekler
1. Kendi isteğimizle paylaştığımız fotoğraflar hangi tür dijital izdir? Kolay
ÇözümAktif dijital iz.
2. Filtre balonu nedir? Orta
ÇözümAlgoritmaların hep ilgilendiğimiz türde içerik göstermesiyle farklı görüşlerden habersiz kalmamızdır.
3. Ünlü birinin şaşırtıcı bir açıklama yaptığı bir video gördün. Derin sahte olabileceğini nasıl anlarsın? Zor
ÇözümDudak ve ses uyumuna, yüz hatlarındaki bozukluklara bakarım; açıklamanın resmî hesaplarda ve güvenilir haber kaynaklarında yer alıp almadığını kontrol ederim.
Sık yapılan hatalar
- Silinen paylaşımın tamamen yok olduğunu sanmak.
- Siber zorbalığa misillemeyle karşılık vermek.
- Yapay zekânın ürettiği her şeyi doğru kabul etmek.
Biliyor muydun?
Bir kişinin internetteki “dijital ayak izi” yıllar sonra iş başvurularında bile incelenebiliyor!