Ana ve ara yönler; harita, ölçek, lejant ve harita okuma; göreceli (bağıl) konum ve mutlak konum; ilimizin komşuları ve konum özellikleri.
Yönler
Ana yönler: Kuzey (K), Güney (G), Doğu (D), Batı (B)
Ara yönler: Kuzeydoğu (KD), Kuzeybatı (KB), Güneydoğu (GD), Güneybatı (GB)
Yön bulma yolları:
- Güneş: Doğudan doğar, batıdan batar. Öğle vakti Güneş’e sırtımızı döndüğümüzde gölgemiz kuzeyi gösterir (Kuzey Yarım Küre’de).
- Kutup Yıldızı: Geceleri kuzeyi gösterir.
- Pusula: Mıknatıslı iğnesi her zaman kuzeyi gösterir.
- Ağaç gövdeleri ve taşlar: Kuzeye bakan yüzlerinde genellikle yosun olur.
- Camiler: Mihrap Türkiye’de güneydoğuya (kıbleye) bakar.
Harita okuma
Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının kuşbakışı görünümünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmasıdır.
Haritanın temel öğeleri:
- Başlık: Haritanın neyi gösterdiği (Türkiye Fiziki Haritası)
- Yön oku: Genellikle kuzeyi gösterir; haritalarda kuzey üstte olur.
- Ölçek: Haritadaki uzaklığın gerçekte kaç kat küçültüldüğü (1/1.000.000)
- Lejant (açıklama): Haritada kullanılan renk ve işaretlerin anlamları
Fiziki haritalarda renkler:
- Yeşil: Alçak yerler (ovalar)
- Sarı-turuncu: Orta yükseklikteki yerler
- Kahverengi: Yüksek yerler (dağlar)
- Mavi: Su (deniz, göl, akarsu); koyu mavi daha derin
Göreceli (bağıl) konum ve mutlak konum
Konum, bir yerin yeryüzündeki yeridir.
- Göreceli (bağıl) konum: Bir yerin başka yerlere göre konumu. “Okulum, parkın kuzeyinde, caminin yanındadır.” “Konya, Ankara’nın güneyindedir.”
- Mutlak konum: Bir yerin enlem ve boylamla belirlenen kesin konumu. (Ayrıntılı olarak 6. sınıfta öğreneceksin.)
İlimizin göreceli konumu: İlimizin komşu illeri, hangi bölgede olduğu, denize kıyısı olup olmadığı, hangi dağların ve akarsuların yakınında bulunduğu ile anlatılır.
Örnek: “Eskişehir; İç Anadolu Bölgesi’nde, Ankara’nın batısında, Bursa ve Bilecik’in doğusundadır. Porsuk Çayı şehrin içinden geçer.”
Kroki ve plan
- Kroki: Bir yerin ölçek kullanılmadan, kuşbakışı ve basitçe çizilmiş taslak çizimi. Bir adres tarif ederken kullanılır.
- Plan: Dar bir alanın (ev, okul, mahalle) ölçekli ve kuşbakışı çizimi.
- Harita: Geniş alanların ölçekli çizimi.
Kroki çizerken: Önemli yapıları (cami, okul, park, hastane) işaretle, yolları göster, yön okunu unutma.
💡 Günümüzde dijital haritalar ve navigasyon uygulamaları ile adreslere kolayca ulaşabiliyoruz. Bu uygulamalar uydulardan gelen konum bilgisini (GPS) kullanır.
Kavramlar
- Harita
- Yeryüzünün ölçekli olarak düzleme aktarılmış kuşbakışı görünümü.
- Ölçek
- Haritadaki küçültme oranı.
- Lejant
- Harita işaret ve renklerinin açıklaması.
- Göreceli konum
- Bir yerin başka yerlere göre konumu.
- Kroki
- Ölçeksiz, basit kuşbakışı çizim.
- Ana yönler: K, G, D, B; ara yönler: KD, KB, GD, GB
- Güneş, Kutup Yıldızı, pusula ve yosunla yön bulunur
- Haritanın öğeleri: başlık, yön oku, ölçek, lejant
- Fiziki haritada yeşil alçak, kahverengi yüksek yerleri gösterir
- Göreceli konum başka yerlere göre konumdur
- Kroki ölçeksiz, plan ölçeklidir
Örnek soru ve çözümü
Öğle vakti Güneş’e sırtını dönen bir öğrencinin önü, sağı ve solu hangi yönleri gösterir?
Gölgesi önüne düşer ve kuzeyi gösterir. Sağ eli doğuyu, sol eli batıyı gösterir; arkası güneydir.
Çözümlü örnekler
1. Fiziki haritalarda kahverengi renk neyi gösterir? Kolay
ÇözümYüksek yerleri (dağları).
2. Kroki ile plan arasındaki fark nedir? Orta
ÇözümPlan ölçekli çizilir; kroki ölçek kullanılmadan basitçe çizilir.
3. “Park, okulun kuzeydoğusundadır.” ise okul parka göre hangi yöndedir? Zor
ÇözümGüneybatısındadır (zıt ara yön).
Sık yapılan hatalar
- Haritada kuzeyin her zaman altta olduğunu sanmak.
- Kroki ile planı karıştırmak.
- Güneşin tam doğudan doğup batıdan battığını her mevsim için kesin sanmak (yaklaşık).
Biliyor muydun?
Dünyanın bilinen ilk haritası olarak kabul edilen duvar resmi Konya’daki Çatalhöyük’te bulunmuştur ve bir yanardağ ile köyün evlerini gösterdiği düşünülür!