Doğal çevre ve beşerî çevre unsurları; insanın doğal çevreyi değiştirmesi; doğal çevrenin insan yaşamına etkisi; yaşadığımız yerin geçmişi ve bugünü.
Doğal ve beşerî çevre
- Doğal çevre: İnsan etkisi olmadan kendiliğinden oluşan unsurlar: dağ, ova, akarsu, göl, deniz, orman, iklim, bitki örtüsü, toprak.
- Beşerî çevre: İnsanların oluşturduğu unsurlar: ev, yol, köprü, baraj, fabrika, tarla, okul, cami, hastane.
💡 Ayırt etme: “Bunu insan mı yaptı?” sorusunu sor. Cevap evetse beşerî, hayırsa doğal çevre unsurudur. Baraj gölü beşerîdir (insan yaptı); Van Gölü doğaldır.
| Doğal çevre | Beşerî çevre |
|---|---|
| Dağ | Tünel |
| Akarsu | Köprü, baraj |
| Orman | Park |
| Ova | Tarla, sera |
İnsan doğal çevreyi değiştirir
İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için doğal çevreyi değiştirir:
Olumlu örnekler:
- Ağaçlandırma ile erozyonun önlenmesi
- Barajlar ile elektrik üretimi ve sulama
- Teraslama ile dağ yamaçlarında tarım
- Kurutulan bataklıklar ile sıtma hastalığının önlenmesi
Olumsuz örnekler:
- Ormanların kesilmesi → erozyon, sel
- Sulak alanların kurutulması → kuş türlerinin yok olması
- Plansız yapılaşma → tarım alanlarının azalması
- Fabrika atıkları → hava, su, toprak kirliliği
Doğal çevre insan yaşamını etkiler
Doğal çevre de insanların yaşamını, evlerini, giyimini, beslenmesini ve ekonomik faaliyetlerini etkiler:
| Doğal özellik | İnsan yaşamına etkisi |
|---|---|
| Karadeniz’in bol yağışı | Evlerin çatıları eğimli, ahşap evler; çay ve fındık tarımı |
| Güneydoğu’nun sıcak ve kurak iklimi | Kalın duvarlı taş evler, düz damlar |
| İç Anadolu’nun ağaçsız bozkırı | Kerpiç evler, tahıl tarımı |
| Kıyı bölgeleri | Balıkçılık, turizm, liman şehirleri |
| Dağlık bölgeler | Hayvancılık, yayla kültürü |
Yaşadığımız yerin geçmişi ve bugünü
Yaşadığımız yer zaman içinde değişir. Bu değişimi şu kaynaklardan öğrenebiliriz:
- Eski fotoğraflar ve kartpostallar
- Büyüklerimizin anlattıkları (sözlü tarih)
- Eski haritalar ve belgeler
- Müzeler ve yerel tarih kitapları
Örnek karşılaştırma (bir ilçe):
- 50 yıl önce: Toprak yollar, bahçeli tek katlı evler, çoğu insan tarımla uğraşıyor.
- Bugün: Asfalt yollar, apartmanlar, alışveriş merkezleri, çoğu insan hizmet ve sanayide çalışıyor.
💡 Değişimin nedenleri: Nüfus artışı, göç, sanayileşme, teknolojik gelişmeler, ulaşım.
Kavramlar
- Doğal çevre
- İnsan etkisi olmadan oluşan çevre.
- Beşerî çevre
- İnsanların oluşturduğu çevre.
- Erozyon
- Toprağın su ve rüzgârla taşınması.
- Sözlü tarih
- Kişilerin anlatımlarından geçmişi öğrenme yöntemi.
- Doğal çevre kendiliğinden oluşur
- Beşerî çevreyi insanlar oluşturur
- İnsan doğal çevreyi olumlu ve olumsuz yönde değiştirir
- Doğal çevre ev tiplerini ve ekonomik faaliyetleri etkiler
- Yaşadığımız yer zamanla değişir
- Fotoğraflar ve sözlü tarih değişimi gösterir
Örnek soru ve çözümü
Karadeniz Bölgesi’ndeki evlerin çatılarının eğimli olmasının nedeni nedir?
Bölge çok yağış aldığı için yağmur sularının kolayca akması amacıyla çatılar eğimli yapılır. Doğal çevre, beşerî çevreyi etkilemiştir.
Çözümlü örnekler
1. Baraj gölü doğal mı, beşerî mi bir çevre unsurudur? Kolay
ÇözümBeşerîdir; insanlar tarafından yapılmıştır.
2. Ormanların kesilmesi hangi sorunlara yol açar? Orta
ÇözümErozyon, sel, toprak kaybı, iklim değişikliği ve hayvanların yaşam alanlarının yok olması.
3. Bir ilçenin 50 yıl önceki ve bugünkü fotoğrafları karşılaştırıldığında hangi değişimler görülebilir ve nedenleri neler olabilir? Zor
ÇözümTarım alanlarının yerini binalar almış, yollar genişlemiş olabilir. Nedenleri: nüfus artışı, köyden kente göç, sanayileşme ve ulaşımın gelişmesi.
Sık yapılan hatalar
- Baraj gölünü doğal çevre saymak.
- İnsanın doğal çevreyi yalnızca olumsuz değiştirdiğini düşünmek.
- Doğal çevrenin insan yaşamını etkilemediğini sanmak.
Biliyor muydun?
Kapadokya’daki peri bacaları doğal çevrenin, onların içine oyulan evler ve kiliseler ise beşerî çevrenin harika bir birleşimidir!