Hikâye edici metinlerin unsurları (olay, kişiler, yer, zaman); anlatıcı ve bakış açısı; giriş-gelişme-sonuç; olay sıralaması.
Hikâye edici metin
Yaşanmış ya da yaşanabilir olayları anlatan metinlere hikâye edici (öyküleyici) metin denir: hikâye, masal, fabl, roman.
Hikâyenin dört temel unsuru (5N1K ile):
- Olay (Ne oldu? Nasıl oldu?): Metnin temelini oluşturan, birbirine bağlı yaşantılar.
- Kişiler / kahramanlar (Kim?): Olayları yaşayan insanlar, hayvanlar ya da kişileştirilmiş varlıklar. Olayların merkezindeki kişiye ana kahraman, diğerlerine yardımcı kahraman denir.
- Yer / mekân (Nerede?): Olayların geçtiği yer.
- Zaman (Ne zaman?): Olayların geçtiği zaman.
Olay örgüsü: giriş, gelişme, sonuç
Hikâyedeki olayların birbirine bağlanarak oluşturduğu yapıya olay örgüsü denir.
- Giriş (serim): Kişiler, yer ve zaman tanıtılır.
- Gelişme (düğüm): Bir sorun ya da çatışma ortaya çıkar, olaylar gelişir, merak artar.
- Sonuç (çözüm): Sorun çözülür, hikâye sona erer.
Örnek kısa hikâye:
“Bayram sabahı Elif, dedesinin köydeki evine gitti. (Giriş) Bahçede oynarken dedesinin yıllardır sakladığı eski saatin kaybolduğunu öğrendi. Herkes her yeri aradı ama saat bulunamadı. (Gelişme) Akşam, kedileri Tarçın’ın yatağında parlak bir şey gördü: Kayıp saat oradaydı! Dedesi Elif’e sarıldı. (Sonuç)”
Anlatıcı ve bakış açısı
Hikâyeyi okura aktaran sese anlatıcı denir. Anlatıcı yazarın kendisi değildir; yazarın oluşturduğu bir sestir.
| Anlatıcı | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| 1. kişili anlatıcı (kahraman anlatıcı) | Olayların içindedir, “ben/biz” diye anlatır | “Sabah erkenden kalktım, pencereyi açtım.” |
| 3. kişili anlatıcı | Olayların dışındadır, “o/onlar” diye anlatır | “Elif sabah erkenden kalktı, pencereyi açtı.” |
Bakış açısı: 3. kişili anlatıcı bazen kahramanların duygu ve düşüncelerini de bilir (her şeyi bilen anlatıcı): “Elif, dedesinin üzüldüğünü fark etmişti ama ona bir şey söylemeye cesaret edemiyordu.”
Olayları sıralama
Hikâyede olaylar genellikle oluş sırasına (kronolojik) göre anlatılır. Olayları sıralarken zaman bildiren ifadelere dikkat et:
“önce, sonra, ardından, daha sonra, en sonunda, o sırada, ertesi gün, bir hafta sonra…”
Etkinlik: Karışık verilen olayları sıralamak için önce giriş cümlesini (kişi ve yeri tanıtan) bul, sonra neden-sonuç ilişkisini takip et.
Kavramlar
- Olay örgüsü
- Hikâyedeki olayların birbirine bağlanması.
- Ana kahraman
- Olayların merkezindeki kişi.
- Anlatıcı
- Hikâyeyi okura aktaran ses.
- Mekân
- Olayların geçtiği yer.
- Hikâyenin unsurları: olay, kişiler, yer, zaman
- Olay örgüsü: giriş, gelişme, sonuç
- Ana kahraman olayların merkezindedir
- 1. kişili anlatıcı: ben/biz
- 3. kişili anlatıcı: o/onlar
- Zaman ifadeleri olay sıralamasına yardım eder
Örnek soru ve çözümü
“Kapıyı açtığımda karşımda yıllardır görmediğim arkadaşım duruyordu. Gözlerime inanamadım.” Bu metindeki anlatıcı hangi kişidir?
- kişili (kahraman) anlatıcıdır; olayları “ben” diliyle, içinden anlatır.
Çözümlü örnekler
1. Hikâyede “Nerede?” sorusunun cevabı hangi unsuru verir? Kolay
ÇözümYer (mekân).
2. “Oğuz, takımının maçı kaybettiğini görünce çok üzüldü; ama içinden bir dahaki sefere daha çok çalışmaya karar verdi.” Anlatıcının özelliği nedir? Orta
Çözüm- kişili anlatıcıdır ve kahramanın içinden geçenleri de bilir (her şeyi bilen bakış açısı).
3. “Ertesi gün”, “O akşam”, “Bir sabah” ifadeleriyle başlayan üç cümle karışık verilmişse olayları nasıl sıralarsınız? Zor
ÇözümÖnce “Bir sabah” (hikâyeyi başlatan zaman), sonra “O akşam” (aynı gün), en son “Ertesi gün” cümlesi gelir.
Sık yapılan hatalar
- Anlatıcıyı yazarla aynı kişi sanmak.
- Hikâyedeki her kişiyi ana kahraman saymak.
- Gelişme bölümünü sonuç sanmak.
Biliyor muydun?
Ömer Seyfettin hikâyelerinde sıkça 1. kişili anlatıcı kullanır. “Kaşağı” hikâyesinde anlatıcı, çocukken yaptığı bir yanlışı yıllar sonra itiraf eder!